Кальций маңызды тіршілік элементі туралы мақала

Жұматаева Әмина Байзаққызы

Қызылорда облысы

Қармақшы ауданы

185 орта мектеп КММ

Химия пәні мұғалімі

Кальций –маңызды тіршілік элементі

Ешқандай байлыққа бағаланбайтын халықтың денсаулық жағдайын тексеруден өткізу, ол жүйеге қолдау көрсету және салауатты өмір салтын қалыптастыруды насихаттау қай кездегіден де маңызды сипат алып, медицина саласы қызметіне айрықша серпін беретіні анық. Мемлекетімізде соңғы жылдары тиісті қаражаттар бөліп, халықтың салауатты өмір сүруіне көп көңіл бөлініп, ғалымдарымыз табиғаттағы өзгерістер және қоршаған ортаның әсері жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізуде.

Әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-теңдік жағдайында сақталып тұрған кейбір химиялық элементтердің адам ағзасына бірден көбейе түсуі және ағза үшін маңызы бар элементтер мөлшерінің кеміп кетуі байқалуда. Элементтердің барлығы да тиісті мөлшерден артық болса немесе азайып кетсе адам ағзасына кері әсер ететінін анықталған.

Жер бетіндегі барлық тірі ағза, оның ішінде, адам қоршаған ортамен тығыз қарым-қатынаста өмір сүреді. Ал ағзамызға химиялық элементтер жеген ас пен ішкен суымыздан түседі. Кейбір ғалымдардың сараптауынша, ағзаға түскен химиялық элементтердің әрқайсысы белгілі бір биологиялық қызметті орындайды. Осы бағыттағы зерттеулер нәтижесінде 30-ға жуық химиялық элементтің биологиялық ролі анықталды.

Адам ағзасының 60 пайызы судан, 34 пайызы органикалық, 6 пайызы бейорганикалық заттардан тұрады. Органикалық заттарға көміртегі, сутегі, оттегі, сондай- ақ, бұлардың қатарына азот, фосфор, күкірт жатады. Ағзадағы бейорганикалық заттарда міндетті түрде 22 элемент болады.

Атап айтар болсақ, мәселен, кальций мен фосфор сүйекте, ал хлор тұз қышқыл түрінде асқазан сөлінде кездеседі.

Адам ағзасындағы химиялық элементтер - адам өміріне қажетті үрдістерді жүзеге асырып, ағзаның толыққанды дамуын қамтамасыз ететін элементтер тобы. Сондықтан, химиялық элементтердің біреуінің жоқ болуы немесе жетіспеуі ағзадағы қалыпты жағдайды бұзады. Алайда, ағзадағы қандай да бір элементтің шамадан тыс болуы да ауыр салдарға әкеп соғады.

Отандық дәрігерлер зерттеуіне сүйенсек, Қазақстандағы әрбір үшінші әйелде және әрбір бесінші ер адамда кәрі жілік және сан сүйегінің сынығы бар. Нақты айтқанда, елімізде жарты миллионға жуық адам остеопороз ауруының зардабын тартуда. Ал бұл тікелей осы кальций элементінің жетіспеуі салдарынан туындайды екен. Кальций сүйектің саулығы мен беріктігін сақтайды. Әйтсе де адам 35 жастан асқаннан кейін сүйектен кальций кеми түседі. Бұл дертке көбіне әйел адамдар шалдығады. Нақтырақ айтсақ, 60 жастан асқан әрбір төртінші әйел зардап шегеді.

Сонау ескі замандардан бастап миллиардтаған теңіз тіршіліктері өмір сүрген және өлген.Олардың кальций сіңген денелері уатылып,семіп, содан кейін әктас және гипс сияқты жынысқа айналады. Осы үдеріс құлашын кең жайды, сондықтан кальций жердегі таралуы жағынан бесінші элемент. Жер қыртысының массасының 3,25%-і кальцийдің үлесіне кіреді. Ол өте белсенді элемент болғандықтан табиғатта тек қосылыстар түрінде кездеседі

Кальций –тіс және басқа сүйектердің түзілуіне қажет құрылыс материалы. Кальций адам ағзасын сілтілендіреді. Зат алмасуға ықпал жасайды. Ұлпалардың барлық түріндегі жасушалардың іс-әрекеттері мен өсу процестерін реттеп отыру үшін қажет. Ағзаның қабынуына қарсы әсерін тигізеді. Қанның қалыпты ұюын қамтамасыз етеді. Кальцийдің табиғи қосылысы -әкті ғалымдар көп уақытқа дейін жай зат ретінде санап келді. Кальцийді алғаш рет ағылшын химигі Х.Дэви 1808 жылы аздап ылғалданған сөндірілген әкті электролиздеп, сынап катодына амальгама түрінде бөлінген бұрын белгісіз металл бөліп алды, оған латынша «кальций –Calx» әк деген атау берді.

Аса маңызды қосылыстарына ізбес тасы,бор,мрамор CaCO3, доломит CaCO3 ˖ MgCO3,гипс CaSO4 ˖2H2O,фосфорит Ca3(PO4)2,апатит Ca3(PO4)2 ˖ CaF2, балқытқыш шпат CaF2, кальций нитраты немесе норвегия селитрасы Ca(NO3)2 жатады. Кальций алюмосиликаттардың құрамында болады.

Кальцийсіз ешбір өсімдік өсіп-өнбейді де, дамымайды, жеміс бермейді. Табиғатта кальций ізбестас, мрамор, гипс және т.б. қосылыстардың құрамында кездеседі. Ал топырақта кальций көмір қышқылының, фосфор қышқылының, күкірт қышқылының, азот қышқылының және т.б. тұздары түрінде ұшырасады. Өсімдіктер алмасатын және суда еритін кальцийді сіңіреді, мұндай кальций қара топырақтың құрамында көп, ал қоңыр және сұр топырақтың құрамында кем болады. Тамыр клеткаларына кальций катион түрінде өтеді. Мұнда ол әртүрлі минералдық және органикалық қышқылдармен қосылып, күкірт қышқылының, көмір қышқылының, фосфор қышқылының, қымыздық қышқылының тұздарын түзеді. Сонымен бірге кальций пектин заттарының синтезделуіне де әсер етеді.

Кальций пектиннің құрамына кіреді. Өсімдіктердің жас клеткаларында кальций цитоплазмаға шоғырланады, сондықтан ол айтарлықтай қозғалғыш болып келетіндігі анықталған. Сондай-ақ кальций рибосомдарда, хлоропластар мен митохондрияларда да кездеседі. Ол жетіспеген кезде митохондрия мен рибосома бұзылады. Кальций цитоплазма мембраналарының құрамына кіреді. Цитоплазмада бұл элементтің ион түрінде кездесуі оның коллоидтық -структуралық күйіне әсер етеді. Алайда кальцийдің әсері калий элементінің әсеріне қарама-қарсы болады. Кальций топырақ қышқылдарын да бейтараптандырады, цитоплазманың физико-химиялық қасиетіне үлкен әсер етеді (тұтқырлығы, зат өткізгіштігі), цитоплазмаға гидрофобты қасиет беріп отырады. Ересек адам ағзасында 1,2кг кальций болады. Ағзадағы барлық кальций мөлшерінің 99% -ы сүйекте, тіс кіреукесінде тұздар құрамында болады. Кальций фосфаты түрінде – 85% Кальций карбонаты түрінде -10%

Кальций цитраты және кальций лактаты түрінде -5%

1%-ы ішкі жасушада, қан құрамында маңызды рөл атқарады.

Қан плазмасы құрамында 2,25-2,75 ммоль/л кальций :

50% – ионданған кальций түрінде,

40%- ақуызбен байланысқан күйінде,

10%- кальций тұздары түрінде болады.

Адам ағзасында кальцийдің қалыпты мөлшері мынандай болуы керек.

Қан сарысуында кальций: -жалпы мөлшері -2,2-2,6 ммоль/л -ион түріндегі Са2+ -1,1-1,3 ммоль/л ( 50%) -ақуызбен байланысқан түрде -0,9-1,1 ммоль/л (40%)

-комплексті қосылыстар түрінде -1,18 ммоль/л (10%)

Кальций тіс ұлпасында, жүрек, бауыр, бүйрек, сүйек ұлпаларында кездеседі. Орта есеппен ересек адамға күніне 1г кальций қажет. Тамақ құрамынан келген кальций ішек жолдарында гормондардың түзілуіне әсер етеді.Сүйекте, тісте кальций ерітілмеген кристалдар түрінде, лимфа қан тамырларында иондалған түрінде болады. Қанның ұю механизмі, бұлшық еттің жиырылуы, жүрек қан тамырларының жиырылуы, жүйке жүйесінің жұмысы да иондалған кальцийге байланысты. Кальций сүйектің саулығы мен беріктігін сақтайды.

Адам ағзасындағы кальций мөлшері дене массасының 1,4%-н құрауы керек , яғни ересек адамның салмағы 70кг болғанда -1000г . Жаңа туған сәбидің ағзасында кальций мөлшері 30г болса, бала өсіп-жетілгенде 1000-1200г дейін жетуі тиіс.Ол үшін күнделікті 100-150мг кальций тағаммен толығып отыруы керек.Адам жыныстық жағынан жетілгенде кальций мөлшері қажеттілігі максималды деңгейге жетеді: 280мг ер адамдарға , әйел адамдарға -200мг кальцийді тағамнан алуы тиіс. Бұдан кейінгі кезеңде кальций қажеттігі азая келе тәулігіне 10-30мг мөлшерге жетеді. 65 жаста ер және әйел адамдар ағзада кальций мөлшерін тұрақты ұстап тұра алмайды. Осы жастан жоғары адамдарда сүйектері жіңішкеріп, жұқарады, кейде сынғыш болып келеді.

Отандық ғалым-дәрігерлердің зерттеуіне сүйенсек, Қазақстандағы әрбір үшінші әйелде және әрбір бесінші ер адамда кәрі жілік және сан сүйегінің сынығы бар. Нақты айтқанда, елімізде жарты миллионға жуық адам остеопороз ауруының зардабын тартуда. Ал бұл тікелей осы кальций,фосфор элементтері жетіспеуі салдарынан туындайды екен. Кальций сүйектің саулығы мен беріктігін сақтайды. Әйтсе де адам 35 жастан асқаннан кейін сүйектен кальций кеми түседі. Бұл дертке көбіне аналар шалдығады. Нақтырақ айтсақ, 60 жастан асқан әрбір төртінші әйел зардап шегеді. Ал ер азаматтарда төрт есе аз кездеседі. Остеопороз бүкіл қаңқаны, әсіресе сан, иық, омыртқа сүйектерін зақымдайды. Тіпті әлсіз соққының өзі (мәселен көшеде құлап қалу) сыныққа алып келуі мүмкін. Кальций жетіспегеннен адам анемияға шалдығады, буындары сырқырап, аяқ-қол бұлшық еттері қақсайды. Тіс жегісі ауруларына ұшырайды. Ал жас балаларда рахит ауруы пайда болады. Осы ретте кальций мен магний – қаңқаның беріктігін сақтайтын негізгі ағза жанашыры. Қан құрамындағы холестеринді төмендетеді. Кальций ағзаға сіңімді болуы үшін D витамині, фосфат, магний, мырыш, марганец, аскорбин қышқылы ауадай қажет. Кальций сүтте, жалпы ағарғанда, балықта, теңіз

Адамның тіршілік кезеңдерінде кальцийі көп тағамды қажет ететін кезеңдері болады.Әйелдерде жүктілік кезеңі және бала емізу кезінде әлсіздік пайда болады, кальций көп жұмсалатындықтан, сүт тағамдарын ішуі қажет.Науқастардың стеройдтармен емделуі кезінде кальций көп жұмсалады, оның орнын толтыру үшін және уланбас үшін сүт тағамдарын ішу керек.

Тердің мөлшерден артық бөлінуі кальцийдің азаюына әкеліп соғады.

Зиянды заттармен контактыда жұмыс істегенде(фосфатты тыңайтқыштар тозаңы, фторы бар заттардың тозаңы) кальций көп жұмсалады, сондықтан сүт , айран ішкен пайдалы.Спортшылар ұзақ уақыт жаттығу барысында тер көп мөлшерде бөлінеді, салмақ қуған кезде ағзадағы кальций жұмсалады .