Кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ӘКІМДІГІНІҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

Т.РЫСҚҰЛОВ АУДАНЫНЫҢ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ

ТҰРАР РЫСҚҰЛОВ АТЫНДАҒЫ МЕКТЕП-ЛИЦЕЙІ

КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

«КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАР АРАСЫНДАҒЫ

ҚҰҚЫҚБҰЗУШЫЛЫҚ»

АМАНЖОЛ НҰРБОЛАТ ЕРҚАЗЫҰЛЫ

Тұрар Рысқұлов атындағы мектеп-лицейі

директорының құқықтық-тәрбие

ісі жөніндегі орынбасары

2023 жыл

МАЗМҰНЫ

Кіріспе……………………………………………………………………….3

Негізгі бөлім ……………..…………………………………………………5

І. ЖАСӨСПІРІМДЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТЫҢ СЕБЕБІН АНЫҚТАУ

1.1 Құқық бұзушылық …………………...…………………………………5

1.2 Құқық бұзушылықтың белгілері ……………………………………….7

1.3 Жастар мен жасөспірімдер арасындагы құқық бұзушылық, қылмыстың пайда болуына әсер ететін факторлар …………….……………..14

1.4 Кәмелетке толмағандар арасындагы құқық бұзушылықтын алдын-алу...........................................................................................................................18

1.5 Қазақстан Республикасындағы кәмелетке толмағандарға қатысты тіркелген қылмыстар саны……………………..………………………………..21

КІРІСПЕ

Зерттеудің көкейтестілігі. Құқықтық мемлекеттің негіздерін нығайту, азаматтық қоғамды қалыптастыру және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру азаматтардың құқықтық мәдениеті мен олардың құқықтық сауатылығына тікелей байланысты.

Қазақстан Республикасының Конститутциясында: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» (1-бап)-делінген. Құқықтық мемлекет- бұл алға қойған мақсат қана емес, түптеп алғанда, қоғам алдында тұрған барлық мінддеттерді шешудің саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асырудың құралы. Құқықтық мемлекет қалыптастыруда өскелен ұрпақ құқықтық сауаттылығын артыру және құқықтың тәрбие берудің маңызы зор. Құқықтық тәрбие қызметің сапалы пайдалану арқылы тәуелсіз құқықтық мемлекетіміздің заңды қатынасын дұрыс ұғындырып, қалыптастырған жөн. Құқықтық тәрбие беру арқылы мектеп қабырғасында жас ұрпақтың құқықтық санасы дамиды.

Мектептің маңызды міндеттерінің бірі – оқушылардың қоғамға жат көзқарастары мен қылықтарының қалыптаса бастағанын неғұрлым ертерек тани білу. Құқықтық тәрбиені тиімді және нәтижелі жүргізу үшін мұғалімдер оқушылардың жанұя жағдайларын жан-жақты білуі шарт. Жасы толмаған құқық бұзушылардың жанұяларын зерттеушілер негізінен 3 топқа бөледі:

Өз балаларын тәрбиелеуге қабілеті жетпейді, олардың жалпы білімі, мәдени дәрежесі төмен, тәрбиелеу мүмкіндігі, қабілеті жоқтың қасы;

Балаларына мардымды тәрбие бере алмайтын ата-аналар;

Балаларын қоғам талаптарына сай, дұрыс тәрбиелегісі келмейтін, балаларға теріс үлгі көрсететін ата-аналар.

Жалпы жас жеткіншектің құқық бұзушылық жолына тез икемделіп, ересектер ықпалына еруі – тікелей ата-ананың кінәсі. Егер әрбір ата-ана баласының сабақтан тыс уақытта қандай іспен шұғылданып жүргенін күнделікті бақылап отырған болса, өкінішті жайлардың аз болары сөзсіз. Баланың достарының кім екенін, мектепте қалай оқитынын қадағалау ата-ана тарапынан күнделікті дағдыға айналса, бақылаудың барын сезінген бала құқық бұзушылыққа бармас еді.

Сонын ішінде біздің зерттеумізге жақын зерттеулер қатарына: А.Ә. Махамбетованың «Жоғарғы сынып оқушыларының құқықтық мәдениетің қалыптастыру», Б.Ш. Тұрғанбаеваның «Жеткіншектерге құқықтық тәрбие берудің педагогикалық шарттары» еңбектері зерттелді.

Қай кезенде болмасын ұлт тәрбиесі алдыңғы орында оның ішінде келешек ұрпақтың құқықтық сауаттылығын атап өту керек. Қазіргі таңда жалпы білім беретін мектептерде құқықтық мәдениетті қалыптастыру жеткілікті зерттелген, дегенмен оның тиімділігің көтеруге және құқықтық сауаттылығын артырудың шарттары мен тетіктері айқандалған деп айту қиынырақ.

Жалпы білім беретін мектеп теп ата-аналар бірлесе жұмыс жасай отырып жасөспірімдерінің құқықтық сауаттылығын артыруда арнайы бағдарламаның, әдістемелермен нұсқаулықтың жоқтығын көрсететі.

Зерттеудің мақсаты: Мектеп және отбасы ынтымақтастығы бырысында жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеу, оны тәжірибелік-экспериментте тексеріп, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беру.

Зерттеудің міндеттері:

1- мектеп және отбасы ынтымақтастығы барысында жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін теориялық тұрғыдан негіздеу;

2- «құқықтық мәдениетін» ұғымының мәнін ашу;

3- жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін қалыптастыру барысында мектеп пен отбасының бірлескен жұмысын ұйымдастырудың практикадағы тиімді жолдарын белгілеу;

Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық маңыздылығы:

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру мәселесінің түйінді «құқық», «құқықтық мәдениет», «құқықтық тәрбие» ұғымдары нақтыланып, теориялық негізін айқындалды ;

жоғары сынып оқушыларының құқықтық мәдениетін қалыптастырудың құрылымдық-мазмұндық моделі жасалып, өлшемдері, көрсеткіштері мен деңгейлерін анықталды;

жоғары сыныптың оқу-тәрбие үдерісіне құқықтық білім мазмұндарын кіріктірудің әдістемесі дайындалып, тәжірибеге енгізілді;

жоғары сынып оқушыларының құқықтық мәдениетін қалыптастырудың құрылымдық-мазмұндық моделі тәжірибеде тексеріліп, тиімділігі дәлелденді.

Ғылыми жоба құрылымы: Кіріспеден, 1 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Құқық дегеніміз не?

Мемлекеттің пайда болуына әкеліп ұластырған себептер (рулық құрлыстың ыдырауы, жеке меншіктің пайда болуы, адамдардың мүліктік және әлеуметтік теңсіздігі) құқықтың қалыптасуына негіз болды [1,8-бет]

Құқық (ағылш. 1. law (наука); 2. right) – мемлекет орнатқан және оның күшімен қорғалатын, жалпыға бірдей қоғамдық қатынастарды реттейтін тәртіп ережелерінің ( нормалардың ) жиынтығы. Құқықтың түсініктері бірнеше, бірақ мазмұндары біреу-ақ.

Құқық мазмұнының негізгі элементтері:

– қоғамның және адамдардың мүдде-мақсатын қорғау, орындау;

– қарым-қатынастарды реттеп, басқару;

– қоғамды дағдарысқа ұшыратпай, экономикалық, саяси, әлеуметтік, мәдениетік т.б. бағытын дамытып, нығайту;

– мемлекеттік органдардың, ұйымдардың құзіретін, ара-қатынасын реттеп басқару.

Құқықтың екі түрлі түсінігі болады:

Біріншісі – құқықтың обьективтік түсінігі, қоғамның обьективтік дамуына сәйкес жаңа қатынастардың қалыптасуы;

Екіншісі – құқықтың субьективтік түсінігі обьективтік қалыптасқан қатынастарды реттейтін, басқаратын нормативтік актілерді уақытында қабылдап бекіту.

Құқықтың реттеу функциясы – нормативтік актілер арқылы қоғамдық қатынастардың байланысын, орындалу жолдарын, бағыттарын анықтап отыру. Құқықтың қорғау функциясы – нормативтік актілердің қоғамдағы қарым-қатынасқа ықпалын, әсерін күшейту, жаман қатынастарға тыйым салу. Жоғарыда айтылғандай, құқық – жалпыға бірдей міндетті, мемлекет қамтамасыз ететін, қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық норма – құқықтың бір клеткасы, қоғамдық қатынастардың жақсы дамуының үлгісі деуге болады. Ол адам істерінің, жұмысының, тәртібінің шеңберін анықтап, олардың бостандығын және қарым-қатынасын реттеп, басқарып отырады [2,3].

1.1 Құқық бұзушылық – Қоғамға зиян келтіретін және заң бойынша жазаланатын қоғамға қарсы әрекет. Құқық бұзушылық: азаматтық (жеке басқа, азаматтың немесе заңды тұлғаның мүлкіне зиян келтіру, азаматтың абыройы мен қадір-қасиетін қаралайтын мәліметтерді тарқату және т.б.),әкімшілік (ұсақ бұзақылық жол ережесі тәртібін бұзу), тәртіптік (жұмыстан кешігу, жұмысқа бармау және т.б.) теріс қылық және т.б. Құқық бұзушылықтың барынша қауіпті түрі қылмыс болып табылады.

Құқық бұзушылықтар үшін заңмен тиісінше әкімшілік, азаматтық құқықтық, тәртіптік және қылмыстық жауапкершілік қарастырылған [3].

Заң, құқықта (ағылш. law) – мемлекет белгілеген бүкіл нормативтік-құқықтық актілер, жалпыға бірдей міндетті ережелер; мемлекеттік биліктің жоғары өкілетті органы қабылдаған немесе тұрғындардың тікелей ерік білдіруі арқылы (мысалы: референдум тәртібімен) қабылданған, неғұрлым маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік акт. Заң мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Мемлекеттік биліктің дербес бастауы ретінде Заң ежелгі замандарда-ақ тәжірибеге еніп, әдет-ғұрып жосындарының орнын басқан. Заң күші кез келген нормативтік актінің нормаларын жоя алады. Бүкіл мемлекеттік органдардың актілері заңға сәйкес келуге, оның қағидалары негізінде және оны орындау бағытында шығарылуға тиіс, яғни заңға негізделген сипатта болуы шарт. Заңға қарама-қайшы келетін кез келген құқықтық акт «қолданысқа жарамсыз» деп танылуға тиіс. Заңды қабылдаудың айрықша тәртібі бар. Мазмұндалған нормалардың маңызына қарай заңдар конституциялық заңдар және қарапайым заңдар болып бөлінеді. Конституциялық заңға конституцияның өзі және Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізетін заңдар жатады. Ал қарапайым заңдарға жүйелік және ағымдағы заңдар жатады[3]

Азамат (арабша азамат) 1. ұлылық, мәртебелілік; 2. тәкаппарлық; 3. кереметтілік; 4. ұлы мәртебелілік (сұлтандар титулы) ел азаматы; 2. кәмелеттілік; 3. дара тұлға. Азамат ұғымын мемл. деңгейде қарастырғанда, ол қоғамның тең құқықты мүшесі мәніне ие болады. Ғылыми-теориялық қырынан қарағанда бұл адам құқығы мен азамат құқығының аражігін ажырататын да ұғым. Өйткені азамат белгілі бір мемл-тің, саяси бірлестіктің тең құқықты мүшесі және оның барлық саяси құқықтарына ие тұлға ретінде әрекет етеді.

Азамат ұғымын кәмелеттік жағынан талдау салыстырмалы сипатта болып келеді. Себебі табиғат, орта, дәстүр, заман ағымы, өмір сүру ерекшеліктері әр елде, әр жерде әртүрлі және ол бірыңғай болып тұрмайды. Соған орай кәмелеттілік жас мөлшері де әр елде, әр кезеңде әрқилы. 16 ғасырда Англияда жасөспірімдер қолөнершілік кәсібін игеру үшін тәрбиеші-ұстаз бақылауымен 7 жыл оқыған. Шәкірттер үшін сол ұстаздары жауап берген. Мұнда “кісі 23 жасқа жетпейінше, ол көбіне өзін-өзі басқаруға, дұрыс ой қорытындыларын жасауға әлі тәжірибесі жеткіліксіз, көбіне алыпқашпа сезімдердің жетегінде болады” деп есептеген. Сондықтан да олар оқуын бітіріп, 24 жасқа толған соң ғана үйленуге, өз бетімен қызмет атқаруға құқылы болды.

Мұрагерлік билік заңы үшін кәмелеттілік негізгі мәнге ие бола қойған жоқ. Мұнда жеке тұлғаның қоғамдағы хал-ахуалы оның жасына емес, әлеуметтік шығу тегіне, байлық дәрежесіне байланысты еді. Әйтсе де шығыс халықтары кәмелеттік жасқа ертерек толатыны айқын. Мұны халық ауыз әдебиеті үлгілерімен бірге жазба деректер де айғақтайды. Мысалы, “Күлтегін” кіші жазуында (732 ж.): “Он жаста, шешем Ұмай текті ананың бағына, інім Күлтегін ер атанды. Он алты жасында ағам қағанның ел-жұртын сонша меңгерді. Алты баулы Соғдаққа қарсы соғыстық, талқандадық. Табғаш Оң тұтықтың елу мың әскері келді, Күлтегін жауға жаяу ұмтылды. Оң тұтық басшыларын жорықты нөкерімен қолға түсірді… Жиырма бір жасында Чача сеңүнмен соғыстық… Оның жауға қалай тигенін, түркі бектері, жақсы білесіңдер…” деген жолдар Күлтегіннің 10 жаста ұрандап жауға тиіп, 16 жаста ел бастауға да, қол бастауға да жараған азамат болғандығына куәлік береді. Азамат ұғымының дара тұлғалық мәніне де мысал бола алатын мұндай тарихи деректер шығыс халықтарында, соның ішінде түркі қауымдарында көптеп кездеседі.

Қазақстанда қазір 16 жастан бастап ресми түрде мемлекет азаматтығына қабылданады (паспорт беріледі), ал үйленіп, отау құруға 18 жастан (Украина мен Өзбекстанда 17 жастан) ғана рұқсат етіледі.

Қазақстан азаматтарының қоғамдағы орны мен негізгі құқықтары Қазақстан Республикасы Конституциясының ІІ-бөлімінде белгіленген.[3]

Әкімшілік

1. Елдегі басқару қызметін жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың жиынтық атауы;

Елбасының, басқа да мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық үйымдардың жұмысты басқаруды ұйымдастыратын қызметкерлер құрамы;

Қазақстан Республикасыныңмемлекеттік билік органдарының жүйесіне кіретін жергілікті атқару органының атауы.

Әкімшіліктің ұйымдық құрылымы оның жергілікті мемлекеттік биліктің атқарушы органы ретіндегі қызметінің міндеттері мен құзыреттері арқылы айқындалады. Әкімшілік кімнен, оның орынбасарларынан, басқармалардан, бөлімдерден және т.б. қызмет бөлімшелерінен тұрады. Әкімшіліктің құрылымын облысты, ауданды, қаланы басқарудың жобасына сәйкес анықтап, әкімнің үсынуымен мәслихат бекітеді. Жергілікті атқару органдарының экономикалық және қаржылық негізгі әкімшілік-аумақтық бірліктердің меншіктерінен, жергілікті бюджеттің қаражатынан, жергілікті салықтардан, бюджеттен бөлінетін дотаңиялар мен субвенңиялардан, мемлекеттік алымдардан, қаланың, ауданның меншігіндегі мүлік үшін төленетін жалдамалық ақылардан, кәсіпорындардан алынатын салықтардан және басқа да төлемдерден құралады. Әкім жергілікті бюджеттен басқа бюд¬жеттен тыс қор құра алады. Оған иесіз және тәркіленген мүліктерден түскен табыстар, сенбіліктер өткізуден, жер¬гілікті займдар, лотереялар таратудан, аукциондардан түскен пайда кіреді. Әкімшілік бюджетті жоспарлап, қалыптастыру, жүмсау, шаруашылық қызметті ұйымдастыру, көлік пен байланыс, жер пайдалану, табиғатты қорғау, табиғи ресурстарды жөнімен пайдалану, тұрмыстық қызмет көрсету, са

1.2 Құқық бұзушылықтың белгілері

Құқық бұзушылық өзіндік пайда болу, даму және жойылу заңдылықтарына ие белгілі бір қоғамдық құбылыс ретінде көптеген жекелеген құқық бұзушылықтардан құралады, олардың барлығы да ортақ…