Кемпірқосақ туралы ғылыми жоба бастауыш сыныпқа

ЖОСПАР

Кіріспе

Негізгі бөлім:

Кемпірқосақ – ерекше табиғи құбылыс

Кемпірқосақ жайындағы аңыз-әңгімелер, ертегілер

Тәжірибе арқылы жұмыстар жасау

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Алғашқы қауымдық құрылыс дәуірлерінде адам табиғат құбылыстарының шын сыр-сипатын ұғына алмаған, сондықтан оларды сәбилік балаң көзқараспен түсіндірген. Бағзы дәуірлерде адам айналадағы өктем күштердің қастандығынан секемденген, сақтанған. Бұның сыры балалардың жас ерекшелігімен, таным процесімен байланысты. Ес біліп, ақылы кіре бастаған адам перзенті жан-жағындағы құбылыстар мен заттардың қасиеттері мен өзгешеліктерін танып-білуге талпынады, қоршаған ортаның бүкпелерін игеру, ара жігін, айырмашылықтарын ажырату, салыстыру, ұқсату процестері арқылы жүзеге асады. Үйренсем, білсем деген табиғи ұмтылыстар «неге олай?» деген тосын сұрақтарға әкеп тірейді. Осылайша балаң кездегі адами түсінік оларды қоршаған ортаға, табиғатқа салыстыру арқылы көз жеткізіп, барлық нәрселер бір-бірімен байланысты деп ұғуға әкеліп соқтырмай, қиялдың жетегінде түсінікпен өмір сүруге әкелді, шындық өмір деп байымдауға негіздеді. Алғашқы қауым адамы өзін табиғаттан, жан-жануардан бөлмеген, яғни «адам мен табиғаттың теңдігі» туралы заң қалыптасқан. Адам өзін қоршаған ортадағы нәрсенің бәрі адам сияқты жанды нәрсе, олар адамша тірлік етеді, сондықтан олармен адам тікелей араласа алады, оп

Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Табиғат құбылыстарының өзгерістері мен тынымсыз қозғалыстар себебін білмегендіктен бұрын жұлдыздар мен күн, ағаштар мен өзендер, бұлт пен желді тірі жандардай туатын, өлетін, дем алып, тыныстайтын, көбейетін, жүретін нәрселер деп ұққан. Сондықтан найзағайдың күркіреуі, жұлдыздардың ағуы, кемпірқосақтың шығуынан тірі пенделерге тән мінез-құлықты байқап, олардың қозғалыстарын жануарлардың әрекеті, тіршілігі деп бағамдаған. Анимистік түсініктер кейін із-түссіз жоғалып кетпей, мифтердің өзегіне айналған, ертегілердің сюжеттік желілерінде де оның сілемдері айқын. Сондықтан да біздер өзіміздің ғылыми жұмысымызда халық ауыз әдебиетіндегі табиғат құбылыстарын, жұмбақ сырларын, құпиясын танытатын жанрлар жайында зерттеу жүргізуді мақсат еттік. Осы орайда төмендегідей міндеттер туындайды:

Аспан әлеміне қатысты халықтық аңыздарды талдау;

Кемпірқосақ туралы мәлімет беру;

Табиғат құбылысы ретінде оның физикалық, гелграфиялық, халықтық мағыналарын түсіндіру;

Ғылыми жобаның теориялық негіздері. Ғылыми жобаның дереккөздері ретінде зерттеуші-ғалымдар О.Жанайдаровтың «Ежелгі Қазақстан мифтері», Ә.Байбатшаның «Қазақ даласының ежелгі тарихы», Б.Әбілқасовтың «Телқоңыр» атты еңбектерін алдық.

Ғылыми жобаның дереккөздері. Ғылыми жобаның дереккөздері ретінде «Қазақтың мифтік әңгімелері», «Қазақтың бақсы-балгерлері», «Қазақ халық ауыз әдебиеті» атты жинақтар алынды.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Біз бүгінгі жұмысымызда кемпірқосақтың ерекше табиғат құбылысы екенін анықтай отырып, түрлі тәжірибелер арқылы қалай алуға болатынын көрдік.

Ғылыми жобаның кұрылымы. Жұмыс кіріспе, негізгі бөлім мен қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімімен тұрады.

Кемпірқосақ – ерекше табиғи құбылыс

Кемпірқосақ – аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы оптикалық құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап күн шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің жаңбыр тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің дифракциялануымен интерференциялануы нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны қос кемпірқосақ деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты ай кемпірқосағы деп атайды.

"Кемпірқосақ" cөзі "Кем бір қосақ" сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан "кем бір қосақ" сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен, Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде "б" ұяң дыбысы "м" үнді дыбысының ықпалынан "п" қатың дыбысына айналып, "кемпірқосақ" атауы шыққан.

Кемпірқосақ. Сөз мағынасы кез келген қазаққа түсінікті. Ал сөз төркіні қайдан шықты деген мәселеге келсек, бұл жөнінде бірен-саран автордың аңызға сүйенген тұспал, долбарын ғана кездестірдік. Мысалы, 1918 жылы Б. А. Куфтиннің ел арасынан жинап,бастырған аңыз, ертегісі. Автордың ойынша, мыстан кемпір аспанда, жаңбырдан кейін өзінің түрлі-түсті қойларын қосақтап саууының нәтижесінде табиғат құбылысының бір атауы келіп шыққан. Ғылымда бұл сияқты жорамалды «халықтық этимология» дейді. Оның дұрысынан бұрысы молырақ болатындықтан, таза тілдік деректерге сүйенген жөн.

"Кемпірқосақ" cөзі "Кем бір қосақ" сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан "кем бір қосақ" сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен, Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде "б" ұяң дыбысы "м" үнді дыбысының ықпалынан "п" қатың дыбысына айналып, "кемпірқосақ" атауы шыққан.

Қолда бар тіл деректеріне назар аударсақ, «кемпірқосақ» біріккен сөзінің төркінін анықтауға боларлық. мынадай мәліметтерге тап боламыз. 1970 жылғы арабша-орысша сөздікте кузах — әшекейлеу, безендіру сияқты мағына меншіктенсе, ал «кус кузах»— біздегі «кемпірқосақ» дегенді ұғындырады. Араб тіліндегі «қус кузах» тіркесінің алғашқы сыңары — «қустың» мағынасы — «иілген» немесе «доға сияқты» мағыналар береді. Демек, бұл тілдегі «кус кузах» тіркесін қазақ тіліне сөзбе-сөз аударсақ «әшекейлі доға» болмақ. Арабша «қус» сөзі «садақ» мағынасына да ие. Жалпы алғанда, иілген заттарға осы сөз қолданылатындығы байқалады. Тіліміздегі «кемпірқосақ» сөзінің соңғы сыңары (қосақ) қайдан пайда болғандығы дау тудырмаса керек. Араб тіліндегі «кузах»—бізге ауысқанда «қосақ» қалпыңа дейін өзгерген. Енді осы өзгерген «қосақ» сөзінің алдына «кемпір» қалайша киліккен. Шын мәнісінде, қазіргі біз қолданылып жүрген «кемпір» мағынасындағы сөз бе? Біздің ойымызша, оның қазіргі «кемпірғе» үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сияқты. Мысалы, иран тілінде әрбір иіліп жасалған зат атауының түбірі — кем, кеман — садақ; кемер —1. белбеу; 2. күмбез т. б. В. Рад,. Опыт..., II, 2, 1203, 1206). Иран тіліндегі «күмбез» мағынасын б

Кемпірқосақ қалай пайда болады? Қапырық ыстықтан кейiн, бұлт қоюланып нөсерлертiп жаңбыр жауады. Жаңбыр басылған соң бұлт сейiлiп көкжиектен батып бара жатқан күн көрiнедi. Дәл осы кезде тарап бара жатқан қара бұлт арасынан, жерге қарай иiлген алып доға тәрiздi кемпiрқосақ пайда болады. Оның бір-бiрiмен жарыса астасқан жетi жолағы: Қызыл, ақшыл сары, сары, жасыл, ақшыл көк, көк, күлгiн жетi түске малынған. Аспан күмбезiнде мұндай ғаламат қалай пайда болған? Ал бұған себепшi былайша сары болып көрiнгенiмен шындығында жетi түстен тұратын жарық сәуле кәдiмгi күн жарығы екен. Аспаннан күн сәулесi түскенде біз оны аппақ жарық ретiнде көремiз. Ендi оның жолына жаңбыр тамшылары кезiктi. Ал тамшылар формасы жағынан призма деп аталатын геометриялық фигураға жуықтау болады. Күн сәулесi шыны призмадан немесе жаңбыр тамшыларынан өткенде оның алуан түстi сәулесi әр алуан түстi бiрнеше сәулеге бөлiнедi cонда призманың арғы жағындағы қабырғада алуан түстi шұғыла, ал аспанда кемпiрқосақ пайда болады. Доғаша келген кемпiрқосақтың сыртқы жолағы әдетте қызыл болады ал оның iшкi жиектерiне қарай басқа түстердiң, ең соңында көк және күлгiн түстердiң құбылмалы спектiрi көрiнедi.

Жауыннан кейінгі зеңгір аспанды нұрға бөлейтін кемпірқосақ жайлы біраз сыр шертсек. Бала кезімізде осы кемпірқосақты көре сала, ауладағы балалар шулап тақпақ сияқты бірдеңе айтушы едік,бір сөзі де есімде қалмапты… Жаз бойы жауынды ауа-райының бір күндерінде көк аспан төрінен көрінген кемпірқосақты дереу терезеден ұялы телефоныма суретке түсіріп алған едім, соны блогыма жариялау үшін бүгін google-ді аралап,кемпірқосақ жайлы біраз мәліметтер оқыдым.

kk.wikipedia сайтында ғылыми тұрғыда «кемпірқосақ — су тамшыларындағы сәуленің сынуының, шағылысуының, дифракциялануының нәтижесінде пайда болатын құбылыс. Бұл бұлттың Күнге қарама-қарсы жағында пайда болатын әр түсті бояулы доға, кейде ол екі немесе бірнеше қосақталған доғалардан тұрады. Кемпірқосақтың сыртқы иіні қызыл түске, ішкі иіні күлгін түске боялған, ал олардың аралығында спектрдің басқа түсті бояулары орналасады» деп көрсетіпті.

Ал, labrys.ru-дағы «Аңыздар мен миф әлемінен үзінді» бөлімінен көрішіп алған мынау жазбаларды аудардым: “Батыс славяндарында жалмауыз кемпір кемпірқосақты ұрлап тығып қойса, жерде қуаңшылық болады деген сенім қалған көрінеді. Немесе, кемпірқосақ-аспан мен жердің арасындағы көпір, көп уақыт кемпірқосақ көрінбесе халықтың ашығуына әкеп соғатын құрғақшылық болуы мүмкін деген ойлар өрбіген. Сербтер, македондықтар,болгарлар мен батыс украиндықтар «кімде кім жынысын өзгерткісі келсе, жауын жауып тұрған кезде кемпірқосақ «су ішіп» тұрған жерден барып су ішсе,еркек әйелге, әйел еркекке айналады» деген аңызға сенген. Кемпірқосақтың бұл қасиеті пайымдаулар бойынша магиялық түрде болашақ сәбидің жынысын білуге қолданылған сияқты. Мысалы,ылғи қыз бала дүниеге әкелген әйел адам дәл солай кемпірқосақ «дәм татқан» жерден барып су ішсе, ұл бала әкелуі мүмкін”. Тізе берсе, осынау бір аспан құбылысы туралы деректер көп екен.

Кемпірқосақ жайындағы аңыз-әңгімелер, ертегілер

Қазақ тілінде кемпірқосақ атауының мифтік санамен байланысты пайда болған ең көне атау деп пайымдауға болады. Олай дейтініміз, бұл атаудың ізі сонау кездегі мифтік ертегі-аңызға апарады.

Б.Куфтин келтірген бір аңызда былай делінеді. «Баяғыда бір мыстан кемпір болыпты-мыс. Оның қызыл, жасыл, сары, түрлі-түсті қойлары болған екен. Мыстан кемпір жаңбырдан соң қызыл, жасыл, сары қойларын қосақтап сауады екен». Аңыз осылайша ақиқаттың (зат пен құбылыстың) атына айналған. Ертегі аңыздарда айтыла келіп, жалқы атау болып кеткен сөздер байырғы тілде аз кездеспейді, мысалы, Жетіқарақшы жайындағы ертегі, Саттар сегіз жұлдыздары жайындағы аңыз, ертегі және т.б.

Бұл атау – кемпір және қосақ деген екі сөзден тұратын күрделі құрылым. Кемпір сөзі «қартайған», жасы келген «әйел» деген мағынада қолданылады. Айта кету керек, парсы тілдерінде де «қартаң әйел» деген мағынаны білдіреді. Қазақтың қарапайым сөйлеу тіліндегі кемпір сөзінің мағынасында, әдетте, ұнамсыз реңк (компонент) қоса жүреді: кемпір бет, кемпір-сампыр; мыстан кемпір, жалмауыз кемпір және т.б.

Ал байырғы заманда кемпір әйел құдайдың мифтік бейнесі болғанға ұқсайды. Ай туды, Ай толды тәрізді тұрақты тіркестер көне дәуірдегі мифтік саладан елес береді. Өмірдегі әйелана бейнесі табиғаттағы Айға «көшірілгені» байқалады. Әуелде Ана құдайдың көктегі тұрағы Ай болған. Айдағы Әйел құдай патриархаттық идеологияның үстемдігімен байланысты Айдағы мыстан кемпірге айналған. Мифтік ертегіде «Толған Айға телміріп ұзақ қарамау керек. Өйткені, Айда мыстан кемпір отырады. Ұйықтап жатқан адамның бетіне Ай сәулесін түсіруге болмайды. Айда отырған мыстан кемпір кірпігін санап қойса,…