Қоян туралы бастауыш сыныпқа арналған ғылыми жоба

Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі:

Қояндар – сүтқоректілердің бір тұқымдасы, 8 туысқа бөлінетін 50 түрі бар. Бұлардың ішінде тез жүгіруге, ін қазуға, жүзуге, ағашқа өрмелеуге бейімделген түрлері кездеседі. Салмағы 0,1 – 4,5 кг, дене тұрқы 12 – 75 см. Мадагаскар аралы, Оңтүстік Американың оңтүстік аймағы, Антарктидадан басқа барлық жерде таралған. Шөп, ағаш қабығын, бүршігін, бұтағын жейді. Жылына 4 рет 2 – 8 (кейде 15) көжектейді. Тұрақты іні болмайды, көжегі жүндес, бірден жүріп кететіндей жетіліп туылады, бірнеше күннен кейін өзі қоректенеді. Үй қояны ғана ін қазады, топ-топ болып тіршілік етеді. Көжегі көзі ашылмай, өте дәрменсіз, қызылшақа болып туылады. Кәсіптік маңызы бар, әуестік үшін де ауланады. Қоянның кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, жас орманға үлкен зақым келтіреді. Кейбіреулері індет таратады. Қазақстанда кездесетін 3 түрі (ақ қоян, құм қоян, ор қоян) бар. Ақ қоян, негізінен, қалың қар түсетін Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі. Жазда әр түрлі шөптермен, қыста ірі дақылдармен және шырынды азықтармен қоректендіреді.

Қояндар үшін ең тиімді дақыл – сұлы. Қояндардың күндізгі азық рационына минералды азықтар (0,5 – 1,5 г тұз, 1 – 2 г бор, 0,4 – 1,6 г фосфор) қосылады. Қыста және көктемде дәрумендер беріледі. Күніне екі рет таза су беріледі, оның температурасы жазда 18 – 20°С, ал қыста 30 – 35°С болуы керек. Қоян өсіретін фермаларда ауру қояндарды оқшаулап ұстайтын бөлмелер болады. Қазіргі уақытта қоян өсірумен көбіне жеке шаруа қожалықтары айналысады. Қазақстанда шаруашылықтың барлық түрлерінде 105,2 мың қоян бар.

Зерттеу тақырыбының мақсаты: Қазақстандағы қояндардың түрлерімен таныстыру.

Зерттеу міндеттері: Қояндар қалай тіршілік ететінін мәлімдеу.

Зерттеу болжамы: Қояндардың түбіті мен терісінен түрлі киімдер жасалады.Қоян терісіне түрлі тоқыма бұйымдарын дайындаған.

Зерттеу жаңалығы: Қояндардың қорқақ еместігін дәлелдеу.

Зерттеу әдістері:Деректермен танысу, талдау, жинақтау, мәліметтерге қорытынды жасау. Дәйектер мен дәлелдерді салыстыру.

Зерттеу жұмысының нәтижесі мен қорытындысы:

Қоян туралы түсінік беру.

Қазақстандағы қояндардың өзіндік ерекшелігіне мән беру.

Зерттеу жұмысының құрылымы:

Зерттеу жұмысы кіріспеден, 3 тараудан және қорытындыдан тұрады.

Қоян түрлері

Құмқоян - Қазақстанда мекендейтін үш қоянның ішіндегі ең кішкентайы. Қазақстанның оңтүстік бөлігінде биік тау белдеулеріне дейін көтеріледі, дегенмен шөл және шөлейтті аймақтарда кең таралған түр.Ін қазбайды, күндіз демалысы үшін таяз сайларды пайдаланады. Құмқоян-қасқыр, түлкі, дала мысығы,ірі қанатты жыртқыштардың да негізі қорегі болып табылады. Қазақстанда жылына 85 мың құмқоян терісін даярлайтын болған. Құм қоян – қояндардың ішіндегі ең кішісі. Дене тұрқы 38 – 53 см, салмағы 1,5 – 2,5 кг. Арқасы мен бүйірі қоңыр, сұр, ал бауыры ақ түсті. Қазақстанда Арал,Қарақұмы, Қызылқұм, Мойынқұмда және Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Маңғыстау облыстарындағы құмды жерлерде мекендейді. Қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Құм қояны – өте өсімтал.

Ақ қоян - Ақ қоян негізінен қалың қар түсетін орманды жерлерде тіршілік етеді. Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі. Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады. Дене тұрқы 68 см, салмағы 5 – 6 кг. Жазда түсі сұрғылт қоңыр, қыста түгелдей аппақ болып түлейді. Басқа қояндардан ерекшелігі құлақ қалқанының ұшы қара, құйрығы дөңгеленген қысқа болады. Жазда шөптесін өсімдіктермен, бұталармен, ағаштармен қоректенеді, ал күз, қыс айларында ағаш бұталары мен қабықтарын кеміреді. Ақ қоян туляремия ауруын таратуы мүмкін. Ағаштардың қабығын кеміріп, орман шаруашылығына аздап зиянын тигізеді. Ақ қоян еті, терісі мен түбіті үшін ауланады. Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады.

Ақ қоянның жазғы жүні Ақ қоян

Орқоян - қоянтәрізіділер отрядының өкілі. Қоянның Қазақстанда үш түрі кездеседі.Орқоян-осылардың ішіндегі ең үлкені.Жылдамдығы сағатына 70 шақырымға жетеді,қуғыннан қашқанда көбіне кілт бұрылыстар жасап, ирек-ирек жүгіреді.Орқоян 12 жылдай өмір сүреді.Негізгі жаулары-қасқыр мен түлкі, кейде дала қыраны мен бүркіт те қоян алады.Қазақстанда аңшылар жылына 3000-дай қоян аулайды. Ор қоян. Ор қоян Отанымыздың Европалық бөлігінде, Кавказда, Қазақстанның солтүстігінде және Батыс Сібірдің даласына тараған. Бұлар ағашсыз далалы жерді мекендейді. Қысқа қарай олардың денесінің біраз жері ғана ағарады, ал Қырымда мүлде өзгермейді. Орта Азияның шөлінде ұсақ түрі құм қояндары кездеседі.Қояндар өсімдіктермен қоректенеді. Жазда шөппен, қыста — ағаштың қабығымен, жіңішке бұтағымен қоректенеді. Үнемі осындай қатты заттармен қоректенетін болғандықтан олардңң азу тістері үздіксіз өседі және бүйені де өте ұзын болады. Қыстық қор жинамайды арнаулы ін қазық, ұя жасамайды. Олар бұтаның тасасына немесе қалың шөптін, арасына жатып дем алады, көбейеді. Көжектерінің түгі жетілген, ширақ, туысымен анасына ілесіп жүріп кетеді. Қояндар жылына екі-үш рет балалайды. Ор қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі. Дене тұр

Жабайы қояндар — қоян туыстастарына жатады. Жабайы қоян. Дене ұзындығы 44 см, салмағы 2 кг. Отаны, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Солтүстік—Батыс Африка; Еуропанын бірталай мемлекеттері Австралия, Жаңа Зеландия, Америкаға орта ғасырдан бастап тасымалданды. ТМД кеңістігінде Оңтүстік—батыс Украина мен Молдавияда кездеседі. Көбінесе шілікті мекендейді. Үлкен топ құрып өмір сүреді. Топтың басында ең мықты еркек қоян тұрады. Қояндар күрделі және терең ін қазады. Олар өз жер аймағын шағымсыз иісті затпен белгілеп, қоршайды. Ұрғашы қояндар 4—9—дан терісі тақыр, көзі жабық көжектерін жылына 3—7 рет табады. Қояндардың өте қалың көбейген жағдайында олар ауылшаруашылық өсімдіктерін, ағаш көшеттері, бұта—шіліктерді құртып, табиғи биоценозды тоздырады. Австралияда, 19 ғ. ортасында әкелінген жабайы қояндар қатты көбейіп, онда олармен күрес оңдаған жылдар бойы ең өзекті мәселелердің біріне айналған. Аңшылық обьектісі. Зертханада пайдаланылатын жануар. Үй қояндарының арғы тегі. Құйрықсыз жабайы қоян Мексикада Попакатепетль вулканы етегінде ғана таралған. Ол Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Қызыл кітабына енгізілген.

Қояндардың пайдасы

Қояннан тері, түбіт алады. Терісі жеңіл, әдемі, жылы манто, жакет, ішік, жаға, құлақшын тігеді. Түбіттен әртүрлі тоқыма бұйымдар дайындайды. Бір ұрғашы төлдерімен қояннан жылына 1-1,5 кг түбіт…