Хан Тәңірінен қанат қаққан қыран ұл тәрбие сағаты

«Хан Тәңірінен қанат қаққан қыран ұл » әдеби-сазды кеш!

Мақсаты: Мұқағали шығармашылығынан жан-жақты деректер бере отырып, танымдық көзқарастарын қалыптастыру, шығармашылыққа шындау. Оқушыларды поэзияны сүюге, Мұқағали жырларын, дастандарын,ә ндерін насихаттай отырып, ақындыққа баулу.

Отанын,елін,ұлтын сүюге тәрбиелеу

Кештің түрі: әдеби-музыкалық кеш

Кештің жоспары:

«Қарасаз қара шалғын жерде өстім»/ақынның әр тақырыптағы өлеңдері/

«Жазылар мен туралы естеліктер»/ ақын туралы естеліктер/

«Ақын өлеңдері-рухани шындық»/ қойылым/

«Есіңе мені алғайсың»/ қорытынды/

1-ж. Қайырлы күн, қымбатты қонақтар, ұстаздар қауымы мен оқушы өреңдер! Бүгін сіздер мен біздер қазақ өлеңінің аспанында ереше нұрланып, жарқырап өткен ақиық ақын Мұқағали Мақатаев жайлы, оның өлеңдері жайлы ой өрбітіп, ақынды еске алу мақсатында ұйымдастырылып отырған «Хан Тәңірінен қанат қаққан қыран ұл» атты әдеби-музыкалық кешімізді бастаймыз.

1-ж: Қарасаз қара шалғын жерде өстім,

Жыр жазсам, жұртым елеңдестің

Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев

Өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім.

Міне ақынның өзі айтқандай оның өмірден өзі кетсе де өлеңі өшпей ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Бүгінгі кеште сіздермен бірге өмірге іңкәр, өмірді жанындай сүйіп, жырлап өткен сыршыл да сезімтал ақын жайлы сыр шертіп, ақын әлемінде, яғни өлең атты құдіретті мұхитқа сапар шексек,

2-ж.Иә, Мұқағали – ғажайып, ақиық, сыршыл, гуманист, ақын. Ол - бізге көрінбейтін сиқыр бояулардан, бізге естілмейтін құпия дыбыстардан тоят алатын жұмбақ ақын. Ақын өлеңдерін оқыған сайын ақиқат бейнелі рух, сезім мен сананың бірлігі көңілге ұялайды.Мұқағали Мақатаев қазіргі қазақ поэзиясының классигі, ұлтымыздың ұлы ақыны. Бұл пікірді жалтақтамай кесіп айту – аруақты ақын алдындағы азаматтық парызымыз.Адам анадан туса да, табиғат анадан нәр алса да, ел анасына еркелесе де, Отан анасын отты жырларына қосса да ол мәңгілік сапарға жыр анасының перзенті болып табылады. Енді ақынды еске ала отырып, кезекті оның өлеңдеріне берейік. Туған жерге, туған елге, халқына, Отанына деген махаббат сезімі ақын өлеңдерінің басты тақырыбы болды. Ол өзінің ұлтын, туған тілін ерекше құрметтеді.

Меңдіхан Абат «Елім барда»

Анен Назым «Отан»

1-ж: Өлең өнер, өлең дерт, оны туа біткен дарын иесі, шын талант қана өмірге әкеледі. Ақын әкелген әрбір сөз жүректерге ән болып, әуен болып жетіп жатады. Оның әндері-таңғы шықтай мөлдір, сырлы әуенді. Тыңдап жүрген жанымызға жақын әндердің көбінің сөзін Мұқағали атамыз жазғанын біле де бермейміз. Кезекті әсем әнге берейік.

Ән: «Саржайлау»

Орындайтын: Мектебіміздің

1-ж: Ана, Ана, Ана... осы сөздің өзі адамға қандай күш береді. Дүниеде ананың мейіріміне, аялы алақанына не жетеді?! Жақсылық атаулының барлығы да ананың сүтінен жаралған. Халық арасында "Меккеге анаңды үш рет арқалап апарсаң да қарызыңды өтей алмайсың" деген сөз ананың соншалықты қадірлі екенін адамзатқа ұғындыру үшін айтылса керек. Адам үшін ең аяулы, ең қастерлі жан ол – АНА. Ол бала дүниеге келген күннен бастап өзінің жұмсақ алақанын, жылы жүзі, ыстық құшағы мен мейірімін, махаббатын арнайды, береді, рухтандырады.

Ақынның ана тақырыбына жазылған өлеңдеріне кезек берейік

Зинолла Әлішер «Ана! Сен бақыттысың!»

Айтжанова Шұғыла «Анашым!»

1-ж: Бақытың - мен, бақытым деп біл мені,Мені білсең, бақытыңды білгенің.Ал мен үшін ең бақытты күндерім -Балам, саған бақыт іздеп жүргенім! – деп ақын жырға қосқандай, келесі кезекті әсем ән.

Ән: «Сәби болғым келеді»

Орындайтын:

2-ж: Жалпы көп қырлы, талантты ақын болғанымен Мұқағалидың түйдек-түйдек жырлары өзінің мінезі сияқты. Оның жырларын оқи отырып, мінезінің қандай екенін аңғаруға болады. Себебі, өзі өлеңінде айтқандай

Жігітінен қазақтың дос таба алмай,

Қыз да болсаң, мен саған мұң шағамын-деп Фариза апамызбен достасып бар мұқың соған айтқандығы. Мінезінің аумалы – төкпелі дауыл сияқты

өзінің мінезі қандай болса, жырлары да сондай нөсерге, дауылға ұқсайды. Ақынның көңіл-күй тақырыбына жазған өлеңдеріне назар аударайық.

Елеубай Ақнұр «Өкінбеймін»

Оразғұл Әсел «Пай, пай, өмір»

Жанаш Бибіназар «Ей, өмір»

2-ж: Жазылар естеліктер мен туралы,

Біреулер жан еді өр тұлғалы

Біреулер тұлпар еді, дер де мүмкін

Бүтінделмей кеткен бір ер тұрманы, - деп ақын жайдан жай айтпаған ғой. Ендеше ақиық ақын Мұқағалиға жыр арнаған ақындар да аз емес. Сол ақындарға еліктеп мектебіміздің жас ақыны Жәнібекқызы Балжанның арнау өлеңіне берейік.

1-ж: «Бір өлеңі бір елдің мұрасындай» болған Мұқағалидың ұлылығын айтып жеткізуге тіліміз жетпейтін сияқты. Ол –табиғатқа тартып туған дара тұлға. Ақиық ақынның қай өлеңін оқысаң да, өзге емес, кәдімгі өзің жазғандай әсерде қаласың.Өзгенің сырын емес ,өзіңнің сырынды оқығандай боласың «Ақынның ұлылығы да осында ма деп ойлайсың»Өзінің қысқа ғұмырында өзіне-өзі сенген ақын.Ары таза ,жаны мөлдір,жүрегі отты,рухы асқақ жырлары мен көркем дастандары –сол сенімнің жемісі.

2- Жүргізуші: Ақын жүрегі сезімтал ғой. Ол өз замандастары мен кейінгі ұрпағының өзін өлеңдерімен бірге есіне алып жүрерін алдын ала сезгендей. Оған ақынның «Есіңе мені алғасың» атты өлеңі дәлел емес пе.

Ән: «Есіңе мені алғайсың»

Орындайтын: Мектебіміздің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Жолдайтегі Мәншүк апай

1-Жүргізуші:

Айтылмаған Мұқаңда арман бар ма?

Әр бір әні толы ғой армандарға

Шерте білген мұңдарын жас қайынға

Дәл Мұқандай қазақта ақын бар ма? – деп бүкіл саналы өмірінде елінің болашағын жырлап өткен халқына деген махаббатын поэзия да ғана емес өмірде де, күресте де, үлкен азаматтықпен қорғай білген М. Мақатаев мұралары ешқашан өлмек емеc және оны жаттап өту біздің парызымыз. Жылдар тізіліп өткен сайын Мұқағали ақынның бейнесі тұлғалана, биіктей түседі. Оның рухани қазынасын ұлт иелігіне асыратын XXI ғасырдың жастары-сендерсіңдер! «Ғасыр ақыны» атанған Мұқағали жырлары жылдан -жылға, ғасырдан- ғасырға жалғаса бермек! Мұқағали-мәңгілік өмір! Мұқағалидың сырлы, әуенді, мұңды жырларына қанық болдыңыздар деп ойлаймын. Осымен бүгінгі «Хан Тәңірден қанат қаққан қыран ұл» атты әдеби-сазды кешімізді аяқтаймыз! Келесі кездескенше, қош, сау болыңыздар!

Құрметті, жыр сүйер қауым! Қазақ жырының Хан Тәңірі атанған, ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың «Есіңе мені алғайсың » атты әдеби-сазды кешін тамашаладыңыздар! Қай қазақ баласы болмасын, мейлі ол кім болса да мамандығына қарамастан Мұқағали жырын бас алмай оқитыны барша жыр сүйер қауымға белгілі. Міне, сол мақсат пенен бүгін мен қазақ тілі мен әдебиеті онкүндігінің қорытынды кешіне «Есіңе мені алғайсың»атты әдеби-сазды кешті жоспарлаған болатынмын. Мұндағы мақсатым Ең бірінші Мұқағалидың поэмасы «Аққулар ұйықтағанда» атты табиғатқа арнап жазылған поэма болатын. Міне, сол көріністен бастап әрі қарай Мұқағали шығармашылығына жеке-жеке тоқталып жалпы жыр сүйер қауымға Мұқағалидың жырын таныстыру артық деп есептеймін. Сондықтан әрбір жыр сүйетін жастарға, оқырмандарға Мұқағали жырын орындау арқылы, әнін орындау арқылы сол Мұқағалидың жырының терең сырға толы, жырға толы екендігін бүгінгі оқырман қауымға паш ету мақсатында осы кешті жоспарладым. Енді мен мақсатыма жеттім деп ойлаймын, себебі, бұл кеште алдыма қойған мақсатым Мұқағали шығармашылығынан жан-жақты деректер бере отырып, поэзияны сүюге , ақынның жырларын, әндерін насихаттай отырып, шығармашылыққа шыңдау баннер біле жүрсін деген

2-жүргізуші :

ХХ ғасырдың арман-қиялы ақ қарлы Алатау жаққа шарқ ұрған, асқақ мұзарт шыңдарға қарай қанаты талмастан биіктен-биікке самғаумен келген ақиық ақын М.Мақатаевтың жырларын сүйіп оқитын оқушыларға кезек береміз

Мұқағали Мақатаев ХХ ғасырдағы ұлы ақындарымыздың бірі екені басы ашық жайт. Мұны ұлы мәртебелі уақыттың өзі дәлелдеді. Осылайша жазуымызға уақыттың өзі әмір беріп отыр. Тарих еншісіне айналған ХХ ғасырдың соңғы ширегі, сөз жоқ, Мұқағали Мақатаев поэзиясының мейлінше кеңінен танылған, мейлінше шырқап асқақтаған, мейлінше шырқау шарықтаған жұлдызды жыдары болды десек әсте артық емес. Небәрі қырық бес жыл ғұмыр кешіп, соның бақандай отыз жылын өлеңге арнаған, яғни қазақ поэзиясын көркемдік тұрғыдан байытуға, көркейтуге мейлінше зор үлес қосқан, ұлттық көркем санамызды, Хантәңіріндей өз биігіне

өрмелеп шыққан Мұқағали Мақатаевты түсіну процесі оның көзі тірісінде ғана емес, дүниеден озған соң да толастаған емес ...

Сан алуан жинақтары арқылы оқушысымен емірене байлансып, «Өмірдастанға» айналған ақындық бай мұраның, ғұмырының соңғы кездерінде жазылғын жаңа өлеңдерімен жолдама алып, құдіретті тұлғаның еліне, туған халқына деген сүйспеншілік сезімін, сағыныш сазын, арман-үмітін, жарық дүниеге ғаламат құштарлық, мейірімін, әйгілеген «Өмір-өзен» шумақтарының қай-қайсысына ұңіле қарасаңыз да, Мұқағали өз аузымен айтқан осы бір отты диалог жыр тілімен алдыңыздан әрдайым алау атып шыға берері даусыз. Ақын оқушысын екі ойлы қалдырмай, ақ жанын айқара төсеп, ақтарылы сөйлеген адал ақын. Қазақ поэзиясының қанатын кеңге жаюына қайталанбас зор үлес қосқсн, жыр әлемінің жарық жұлдыздарының бірі Абай атындағы Мемлекттік сыйлықтың иегері, қазақ жырының Хантәңірі атанған ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың туғанына міне бүгін 83 жыл толды.

Мұқағали Мақатаевтың шығармашылқ мұрасы алғашқы қалам тартқан күнінен қалыптаса бастады десек артық айтқандық емес. Жас Мұқағалидың жанырына іліккен тау-тас пен өзен-су, аспан мен жер, ағайын-туыс пен дос-жаран, бәрі-бәрі бабалар салған өрнектей өлең болып өріліп жатты.

Пендешілікке періште көңілмен қараған Мұқағали поэзиясының қайнар көзі - туған елі, өскен жері. Ол нені айтса да,нені жазса да туған өлкесімен үндестіреді.Шекпен киген қазақтың қара өлеңін шапанжауыпөзіне қайтарған мұзбалақ ақын Абайдан кейінгі поэзияның мазмұнын тереңдеткен әрі байытқан,отаншылдық сезімге бөлеген жыр құдіреті.Ол да адам баласын Абайша жанындай сүйеді.

«Адам маған Ұнайды»

Ақынды ақын оятпаса ол-қайғы,

Ақынды ақын таяқтаса ол-қайғы,

Ақынды ақын күйелесе ол-қайғы,

Қиналғанда нағыз ақын өз тілін ұғатын дос іздейді.дегендей,Дәл сондай уақытта Мұқағали Фаризаны тапты. Енді бізде Мұқағали болып Фаризаға мұн шағайық

Ән «Фаризаға»

Ән:

Қазақтың поэзия сүйетін ұл-қыздары барда Мұқағали бар деп білеміз. Демек Мұқағали ғасырдан-ғасырға жасай беретін ақын ,ақын аға жаны ақ құсқа айналып, мәңгіліктің қойнына ұшып барып,жарық жұлдыздың қатарынан орын тапқандай.

Иә Мұқағали аға есімі мәңгі аңызға айналды.Оның есімін түсінгін келсе,толық білгің келсе,ақын өзі айтып кеткендей жырларын оқиық, солар паш етіп тұр.

Жырым көп менің әлі жазылмаған,

Кенім көп менің әлі қазылмаған

Қалдырып болар болмас қазынамды,

Неліктен бір күні мен жазым болам- дегендей өмір өткенімен өмір жайлы жырлар таусылар емес.

2-жүргізуші :

Қара саз , қара шалғын жерде өстім,

Жыр жазсам, оған жұртым елеңдестің.

Өлсе өлер,Мұқағали Мақатаев,

Өлтіре алмас, алайда өлеңді ешкім,- деп өзі айтып кеткендей, өміршең өлеңімен поэзия деген құдіретті өнердің төрінен ойып тұрып орын алған, қазақтың қара өлеңінің құдіреті Мұқағалидың жылма-жыл аталып өтілетін туған күні кешінде өлеңді өнер деп сүйіп бағалай білген жас ақындарымыздың Мұқағалиға шығарған жыр шумақтарына кезек берейік.

Жыл сайын Мұқағали тойланады,Өлеңнің тарайды бойға нәрі.

Жас ақындар талпынып, шабыттанып,

Мұқағали жайында толғанады.