ХХ ғасырдың 90 жылдарындағы әскери-саяси ынтымақтастық

Нұрланқызы Камила

Тарих пәні мұғалімі

Алматы қаласы №180 жалпы білім беретін мектеп

ХХ ғасырдың 90 жылдарындағы АҚШ пен Жапонияның әскери-саяси ынтымақтастығы

Аннотация: Аталмыш мақалада XX ғ 90 жылдардағы АҚШ пен Жапония арасындағы ынтымақтастық мәселелер қарастырылған. Автор өзінің мақаласында мәселесінде «Қырғи-қабақ соғыстан» ХХ ғ. 90 жж. АҚШ президенті Джордж Буш пен Билл Клинтон әкімішілігінің Жапония мен АҚШ арасындағы әскери-саяси қатынастар қорғанысындағы негізгі факторларын анықтады. Мақала оқырманның кең ауқымы үшін көкейкесті және қызықты.

Түйін сөз: АҚШ пен Жапония арасындағы қарым-қатынастар, әрекеттер Жоспары, әскери-саяси одақ, әскери-саяси ынтымақтастық.

«Қырғи-қабақ соғыс» кезеңінен кейін халықаралық қатынастарда бірполярлық әлемдік тәртіп қалыптасты. АҚШ әскери күш-қуатын арттыру мақсатында өзіне одақтастар іздей бастады. Бұл бағытта ең алдымен, осы уақытқа дейінгі қалыптасқан әскери-одақтастық байланыстардың рөлі маңызды болды. Осындай байланыстардың ішінде АҚШ-тың Жапониямен қарым-қатынастарының орны ерекше.

Джордж Герберт Уокер Буш билік басында болған 1989-1993 жылдар аралығы халықаралық қатынастардың тарихындағы биполярлы әлемнен бірполярлы әлемге қадам басқан кезеңге сәйкес келді. Сол себепті Дж. Буш өзінің сыртқы саясатында биполярлы әлемнің таралуын бағамдап, 1990 жылдың 11 қыркүйегінде «Жаңа тәртіп бағытында» деп аталған жолдауын конгресске және халықтың назарына ұсынды. Жолдаудың негізгі мазмұны Парсы шығанағындағы жағдайға арналғанымен, оның маңыздылығы алғаш рет екі жүйенің жақындасуы нәтижесінде пайда болған жаңа әлемдік тәртіп мәселесін қозғалуында. Яғни, жолдауға сәйкес АҚШ-тың Парсы шығанағына жауап ретіндегі жүзеге асырылуы тиіс бес мақсат көрсетілген:

1) Ирак Кувейттен жедел, еш шартсыз және толығымен шығуы керек;

2) Кувейттің заңды үкіметі қалпына келтірілуі тиіс;

3) Парсы шығанағының қауіпсіздігі мен тұрақтылығына кепілдік берілу керек;

4) шетелдегі американдық азаматтар қорғалуы керек;

5) жаңа әлемдік тәртіптің құрылуы.

Жолдаудағы мақсаттардың қатарында көрсетілген жаңа әлемдік тәртіп мәселесі бірполярлы әлемнің негіздерін қалауға елеулі ықпалын тигізді. Жаңа әлемдік тәртіптің құрылу қажеттілігі туралы Дж. Буш: «Біз ерекше жағдайда тұрмыз. Парсы шығанағындағы дағдарыс ынтымақтастыққа бағытталған тарихи кезеңге жылжуға мүмкіндік беруде. Осындай қауіпті жағдайдан оқшаулана біздің бесінші мақсат - жаңа әлемдік тәртіп пайда болуы мүмкін. Бұл кезең лаңкестік қаупінен азат, әділетті қолдауда мықты

және бейбітшілік тұрғысынан әлдеқайда қауіпсіздеу болып табылады. Осы кезеңде Шығыс пен Батыс, Оңтүстік және Солтүстіктің мемлекеттері көркейеді және үйлесімділікте өмір сүре алады» деп атап өтеді [1].

Тұжырымдасақ, Джордж Герберт Уокер Буш әкімшілігі сыртқы саясатында жаңа әлемдік тәртіпті құруға бағыттады. Осы бағыт өз кезегінде АҚШ-тың Жапониямен әскери-саяси одағына ықпалын тигізді. Себебі Дж. Буштың «Жаңа тәртіп бағытында» атты жолдауында әлемдік тәртіпті қолдауы мүмкін аймақтың қатарында Жапония кіретін Азия да аталған еді. АҚШ билігінде болған Джордж Буш әкімшілігі алдыңғы Рейган әкімшілігіне қарағанда негізгі назарды Парсы шығанағына аударды. Сондықтан да Американың АТА-ға, соның ішінде Жапонияға қатысты саясаты біріншіден - Парсы шығанағындағы жағдаймен байланысты болды. Сондай-ақ, осы кезеңдегі ерекшеліктің бірі Азия-Тынық мұхиты аймағында АҚШ-тан өзге экономикалық қуаты тұрғысынан алда келе жатқан жаңа күштердің арасалмағы қалыптаса бастады. Аймақта Қытаймен қатар, АСЕАН-ға мүше-мемлекеттердің қатарында болған жаңа индустриалды мемлекеттер күшейді.

Екі мемлекеттің арасындағы әскери-саяси саладағы байланыстардың дамуына келесі маңызды іс-шаралар ықпал етті: біріншіден - АҚШ пен Жапония арасында қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты қамтыған маңызды құжатқа қол қойылды.

1992 жылы 9 қаңтарда Жапония премьер-министрі Миядзава мен АҚШ-тың президенті Джордж Буштың арасында екі мемлекеттің ғаламдық әріптестігі бойынша Токио декларациясына қол қойылды. Құжаттың мазмұны преамбула және бірнеше бөлімдерден құралған екі тараудан тұрды. АҚШ пен Жапонияның әскери-саяси қарым-қатынастары мәселесі Токио декларациясының преамбуласында және ғаламдық әріптестіктің жоспары аталған бірінші тараудағы «АҚШ пен Жапонияның саяси және әскери қарым-қатынастары» бөлімінде жазылған. Құжатқа сәйкес: «АҚШ пен Жапония американ-жапон одағына негіз болатын 1960 жылғы өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік бойынша келісім-шартта бекітілген міндеттемелерді растайды. Бұл одақ екі мемлекеттің Ғаламдық әріптестікте әлемдік бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етудегі құрметті рөлдері және міндеттемелерін бөлісуде ынтымақтастасуды көздейтін саяси негіз болып табылады. Екі мемлекеттің үкіметтері 1960 жылғы келісім-шарт және

онымен қатысты өзге де құжаттардың тиімділігіне күмән тудырмауға тырысады». Сондай-ақ, осы декларацияда екі тараптың міндеттері бөлінген, яғни «Тұрақсыздық және белгісіздікпен сипатталған жаңа кезеңге қадам басқан тұста АҚШ аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін әскерлердің қатысуын жалғастырады. Жапония жаңа «Негізгі мемлекетті Қолдау келісімі» бойынша Жапониядағы американдық әскери күштердің орналасуы үшін қаржыландыруды бөлісуде өз үлесін арттыруға ұмтылады. Екі мемлекет те өздерінің қорғаныс күштерінің арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге және қорғаныс бойынша технологиялардың тасымалының арттыруға қадам жасайды. АҚШ пен Жапония өздерінің қауіпсіздік қарым-қатынастарын бақылаудың механизмі ретінде жаңарған

Қауіпсіздік бойынша кеңес алмасу комитетін пайдалануға келіседі [2]. Екіншіден - АҚШ-тың Парсы шығанағындағы соғысында Жапонияның рөлі «қырғи-қабақ соғысы» барысындағы Корея және Вьетнам соғыстарындағыдай мәлімдеме мен материалдық тұрғыдан көмекпен шектелді. Президент Дж. Буш жапон премьер-министрі Т. Кайфуге коалицияға қаржылық көмек көрсету, Түркия, Египет және Иорданияға экономикалық көмек беру туралы және Иракка қарсы жапондықтардың жеке қатысуын қамтамасыз ету туралы ұсыныстарын білдірді. Жапонияға соғысқа қатысудың бірнеше үлгісі ұсынылды: өз еркімен медициналық персоналды жіберу, әскерлерді және қаруларды тасымалдау үшін кемелерді беру, әскери әрекеттердің аймақтарынан болуы мүмкін босқындарға көмек көрсету, коалициялық әскери-теңіз күштерінің операцияларында қатысу. Әсіресе, АҚШ бортында жапондық командасы бар және жапон туы астында жүзетін жапондық кемелердің қатысуын қалады [3]. Алайда Жапония осы соғыста өз қолдауын тек қаржылық көмек және мәлімдеменің негізінде ғана таныта алды. 1991 жылғы қаңтарда Кувейт территориясында, кейіннен Иракта жалғасқан соғыс басталған кезде Жапония көпұлтты армияның шығындарын төлеу үшін 13 млрд. доллар қаржы бөлді. Сондай-ақ, премьер-минист

келісімі; қақтығысушы тараптардың қолдауына мүмкіндік бермейтін бейтараптылықты ұстану; егер жоғарыдағы көрсетілген талаптар толығымен орындалмаса, Жапония өз контингентін қайтаруы туралы шешімді дербес қабылдауға құқығы бар; қаруды қолдану қажеттілігін минимумға жеткізу [5]. Осы әрекет арқылы Жапония өзіндік қорғаныс күштерінің ел аумағынан тыс аумаққа жіберілу мүмкіндігін арттыруға ұмтылды және АҚШ-тың Жапонияға Парсы шығанағындағы әскери қатысудан бас тартуына байланысты наразылығын әлсіретуге ықпал етуге бағыттады.

Джордж Герберт Уокер Буштан кейінгі билік басына 1993 жылы келген Билл Клинтонның тұсында халықаралық жағдай өзгеріске түскен болатын. Кеңес Одағының құлауының нәтижесінде екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық қатынастардың дамуын анықтаған биполярлы әлем өмір сүруін тоқтатты. Американдық мемлекеттік қайраткерлердің естеліктерінде атап өткендей: «қауіпті қырлары бар қырғи-қабақ соғыс халықаралық қатынастардағы өзіндік тұрақтандырушы фактор бола білді. Ол биполярлы әлемдік жүйедегі әрбір мемлекеттің орнын анықтайтын белгілі бір ойын ережелерін қалыптастыра білді» [6, с.45].

Билл Клинтон әкімшілігі тұсында Азия-Тынық мұхиты аймағына қатысты «Жаңа Тынықмұхиттық қауымдастықты құру» сияқты стратегия және өзге де АТА-дағы АҚШ-тың саясатын бағдарлаған маңызды құжаттар қабылданды. Мұндай АТА-ға қатысты қызығушылықтың артуына негіз болған факторлар келесілер болған еді:

1) Қытайдың экономикалық өсуімен байланысты аймақтағы рөлінің артуы. Әсіресе, АҚШ Қытайдың 1995 жылы ядролық сынақтарды өткізуінен кейін қауіптенді.

2) Тайваньдағы жағдайдың тұрақсыздығы. 1996 жылғы Тайваньдағы орын алған оқиғаны шешу үшін Қытайдың Халық-азаттық армиясының 150 мыңдық армиядан құралған әскери контингентті орналастыруға қатысты жоспарлары АҚШ-ты алаңдатты.

3) Корей түбегіндегі жағдайдың тұрақсыздығы. Осы түбектегі Солтүстік Кореядағы ядролық қару қаупі мәселесі мен жаппай қырып-жою қаруларының таралуы мәселесі АҚШ әкімшілігін толғандырып отыр.

Осы факторларды ескере отырып американдық әкімшілік Жапониямен әскери-саяси ынтымақтастықты нығайтуға ұмтылысын байқатты. Сол кезеңдегі Б. Клинтон әкімшілігінде қызмет еткен У. Коэн өз баяндамасында Токионың ерекше рөлін былайша атап өтті: «Біз Жапониямен екіжақты қатынастарды нығайтуға ерекше назарымызды аударып отырмыз. Олар АҚШ-тың АТА-дағы қауіпсіздік саясатында ғана емес, сондай-ақ,ғаламдық стратегиялық мүдделерін жүзеге асыруда зор маңызға ие». Билл Клинтон бастаған АҚШ-тың басшылығы билік еткен ХХ ғ. 90 жж. Жапониямен әскери байланыстарды дамытуға әрекеттерін жалғастырды. Осы жылдардағы екі мемлекеттің қауіпсіздік саласындағы қарым-қатынастары келесі оқиғалардан көрініс тапты: екі мемлекеттің әскери байланыстарының бағыттарын және жаңа әлемдік тәртіп жүйесіндегі рөлін анықтаған құжаттар қабылданды; АҚШ-тың әскери қатысуына қатысты туындаған Окинаваның мәселесін