XX ғасырдың 90-жылдарындағы АҚШ пен Жапония саясаты мақаласы

XX ғ. 90-шы жж. АҚШ пен Жапонияның сыртқы саясатындағы Азия-Тынық мұхит аймағы

Нұрланқызы Камила

Алматы қаласы Алатау ауданы

№180 жалпы білім беретін мектеп

Қазіргі саяси сахнада «Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігі» өзекті мәселенің бірі болып отыр. Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігі осы аймақта орналасқан мемлекеттердің қауіпсіздігі, территориялық тұтастығы, тәуелсіздігі бір-бірімен тікелей байланысты. Азия-Тынық мұхиты аймағындағы әскери-саяси қақтығыстар барша қоғамның назарын өзіне аударып отырғанын көреміз.

XX ғ. 90-шы жж. Азия-Тынық мұхиты АҚШ пен Жапонияның сыртқы саясатында елеулі орынға ие болып, аймаққа қатысты мақсаттары мен міндеттері жағынан стратегиялық құжаттарда көрініс тапты. Сол себепті осы кезеңде Жапониямен әскери-саяси қауіпсіздікті нығайтқан жетекші қағидалар мен біріккен декларация сияқты маңызды құжаттарға қол қойылды. Аталған құжаттардың негізінде Құрама Штаттар аймақтық саясатында Жапониямен негізгі әріптес ретінде байланыстарын дамытты. Ал жаңа XXI ғасырда АҚШ-тың сыртқы саясатында Азия-Тынық мұхиты аймағының рөлі арта түсті. Аймақтағы Қытайдың экономикалық өсуі, жаңа қауіп-қатрлердің пайда болуы, әкери қаруланудың артуы, Солтүстік Кореяның қаруды иемденуі және Тайвньға қатысты территориялық даулардың шешілмей қалу мәселесі негізгі шешуші факторлардың біріне айналды [1].

XX ғ. 90-шы жж. басында АҚШ-тың сыртқы саясатында Азия-Тынық мұхит аймағы маңызды аймақтардың қатарына айналды. Сол бебепті үлкен Джордж Бушты алмастырған американдық президент Билл Клинтон халықаралық жағдайдың өзгерісіне бейімді және барлық күштерді салып жетекші ұстанымдарды сақтап қалу мақсатында Азия-Тынық мұхит аймағына байланысты сыртқы саяси стратегияның негіздерін қалаған қажетті құжаттарды қабылдады. 1993 жылы 7 шілдеде Билл Клинтонмен ұсынылған «жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» стратегиясы бұл Азия-Тынық мұхитына қатысты АҚШ-тың аймақтық саясатын анықтаған алғашқы стратегия болып табылады. Жапонияның Васеда университетінде ұсынылған сыртқы саяси стратегия жаңа әлемдік тәртіп жүйесінің өзгерістеріне бейімделуге бағытталған болатын. Оның негізгі мәні Вашингтонның аймақтық саясатында Азия-Тынық мұхиты аймағына байланысты стратегияның Жапонияда ұсынылуының өзі АҚШ-тың аймақтық саясатындағы Жапонияның ерекше рөлін айғақтайды. «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» стратегиясы Кеннедидің билік басында болған жылдарындағы ашық диалогтың қажеттілігімен түсіндіріледі. Құрама Штаттардың Қауымдастықты құрудағы сүйенетін негізгі тірек көзідері: Жапониямен қауымдастықты нығайт

1991 жылдан бастап Жапонияның Израильге қатысты жаңа ұстанымы қалыптасты. Жапонияның Израильге қатысты жаңа ұстанымының қалыптасуына екі негізгі фактор ықпал еткен болатын. Біріншісі, Ирактың Кувейтке шабуылы Жапонияның араб әлеміндегі бірліктің жоқтығын байқатуымен байланысты болды. «Шөлдегі дауыл операциясының» ерекшелігі араб мемлекеттерінің сыртқы күш, яғни АҚШ-тың ықпалымен саяси және экономикалық жетекшілікке ие болу үшін өзара соғысқандығында еді. Жапонияның Израильге қатысты ұстанымының өзгеруіне ықпал етуші екінші фактор Таяу Шығыстағы бейбіт реттеу үдерісінің «Шөлдегі дауыл» операциясынан кейін 1993 жылғы қыркүйектегі Израиль мен палестиналық азаттық ұйымы арасындағы Осло келісіміне қол қойылуынан бастап жаңа кезеңге өтуімен байланысты болды. Сонымен қатар араб-израильдік бейбіт реттеудің Жапонияның экономикалық мүдделері үшін аса тиімді екендігі белгілі болды, яғни аймақтағы бейбіт реттеу үдерісі қандай да бір кедергілерсіз жаңа ірі экономикалық кеңістіктің ашылуына және көптеген жаңа мүмкіндіктердің ашылуына жағдай жасады. ХХ ғасырдың 90-жылдарының басында Израиль де Таяу Шығыстағы «қалыптасушы нарықтардың» біріне айналған болатын. Осындай факторлардың негізінде Жапония

1995 жылғы екінші дүние жүзілік соғыстың елу жылдығын тойлағаннан кейін Жапония мен Оңтүстік Корея арасындағы қатынас шиеленісіп кетті. Солүстік Кореямен қатынаста Жапония арасында әлі де болса кейбір шешілмеген мәселелер бар. Солтүстік Корея арнайы қызмет органдары Жапония азаматтарын жиі ұрлауы байқалып, олардың тағдыры осы уақытқа дейін белгісіз күйде қалып отыр. Жапония Солтүстік Кореямен арадағы Пхеньян декларациясы негізінде жапон азаматтарын ұрлау, ядролық, зымырандық мәселелерді шешіп, жапон-солтүстік кореялық өзара мемлекетаралық қатынастарды дұрыс жолға қойып, әлемде бейбітшілік пен аймақта тұрақтылықты орнатуға, реттеуге деген ұмтылыс бар. 1995 жылғы бірлескен пресс-конференцияда Оңтүстік Корея президенті Ким Ён Сан мен ҚХР төрағасы Цзян Цзэмин екінші дүние жүзілік соғысты тойлауға байланысты оған Жапонияның көзқарасын қатты сынға алды. Жапония бұл әрекеттен екі елдің антижапондық көзқарастарының біріккендігін және геосаяси болашақта күрделі ушығулардың болатынын әсіресе екі Кореяның бірігуі төңірегіндегі талпынысты аңғарды.

Егер екі Корея мемлекеті бірігетін болса, ішкі қысым күшейіп, американ әскерлерінің басым бөлігінің түбектен кетуіне тура келеді. Бұл әрине кейбір жапондықтарды да американдықтардың жапониядағы әскери күштерін қысқарту керек деген ойға итермелейді. Олар Жапонияның Азиядағы АҚШ пен Қытай арасындағы «конструктивтік стратегиялық әріптестік» жолындағы әскери күштерін Азиядағы тұрақты жағдайды сақтаймыз деген ниетпен шоғырландыруға рұқсат беруді хош көрмейді. Жапонияда орныққан АҚШ қарулы күштерінің жыл сайын қысқаруы негізінде әскери күштер емес, саяси қатынастық бар. Жапония ядролық қарудың алғашқы құрбаны болғандықтан, бұл қаруды таратпау жөніндегі ұсыныстары нақты шешімін таппай отыр. Солтүстік Кореяның ядролық державаға айналуы Жапония үшін қауіп тудырады [4].

1997 жылы АҚШ пен Жапонияның сыртқы істер министрлері мен әскери министрлері Вашингтонда жапон-американ «қауіпсіздік келісімі» негізінде әскери ынтымақтастықтың жаңа бағыттары жөнінде келісім шартқа қол қойды. Оның мақсаты – екі мемлекеттің Азия-Тынық мұхиты аймағындағы әскери ынтымақтастығының жаңа параметрлерін анықтауда болды. Сонымен қатар Жапония үкіметі жапон монополиясының экономикалық экпансиясы үшін қолайлы жағдай туғызуды. Сондықтан Жапония сыртқы экономикалық саясатқа терең мән беруде. Іскерлер тобы «еркін сауданың азиялық аймағын» ұйымдастыруға көңіл бөліп отыр [5].

XX ғ. 90-шы жж Билл Клинтонмен ұсынған «жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» стратегиясынан кейін дайындалған баяндаманы Шығыс Азияға қатысты АҚШ-тың қорғаныс министрлігі дайындады. Шығыс Азияға қатысты американдық басшылықпен төрт баяндама жасалды. Олар: 1990 ж. Шығыс Азияға қатысты стратегия; 1992 жылы; 1995 жылы және 1998 жылы ұсынылды. Бұл баяндама «қырғи-қабақ соғыстың» аяқталуымен байланысты аймақтық стратегия мен әскери күш құрылымындағы өзгерістерді анықтауға бағытталды. Олар бойынша АҚШ-тың аймақтағы әскери қатысуын қысқарту қарастырылды. Құрама Штаттардың қорғаныс департаментінің 1995 жылғы ақпай айында дайындаған «Шығыс Азиядағы АҚШ-тың стратегиясы» деп аталатын баяндамада американдық әскери қатысу мәселесі көтерілген. 1998 жылғы баяндамасы «АҚШ-тың Азия-Тынық мұхиты аймағына қатысты қаіупсіздік статегиясы» деп аталады. Мұнда алдыңғы жылғы қабылданған баяндамалардың мақсаттары мен міндеттері, осы кезеңге дейінгі Азия-Тынық мұхиты аймағында Құрама Штаттардың аймақтық сыртқы саясатындағы сәтті қадамдары жайлы баяндалған. Американдық басшылық соңғы жылдарда үйлесімділік бағытындағы прогрессін күшейту үшін бірнеше стратегиялық қадамдар жасады. Сонымен қатар бұл баяндама Ам

XX ғ. 90-шы жж. АҚШ пен Жапония үшін аймақтық қауіпсіздік өзекті мәселенің біріне айналды. Солтүстік Кореяның ядролық қаруды Азия-Тынық мұхиты аймағында қолдану қаупі тұрды. Пхеньянның ядролық бағдарламасы Вашингтон мен оның одақтастары Жапония және Оңтүстік Кореяны XX ғ. 90-шы жж. алаңдатып келеді. Әсіресе, 1993 жылы Солтүстік Кореяның 1,5 мың киллометр қашықтықтағы «Нодон-1» баллистикалық зымыранының сынағы өткізілгеннен кейін, АҚШ пен Жапонияның Корей түбегіндегі тұрақтылық пен қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылығы күшейе түсті. Жапонияға жақын жердегі теңізге құлаған алғашқы «Тэпходон-1» зымыранының сынағы сәтсіз болған еді. Корей түбегіндегі жағдайдың одан әрі ушығауына 1998 жылы 2 мың шақырым қашықтықтағы 1 мың киллограмдық салмақтағы «Тэпходон-1» сұйықтыққа негізделген екі деңгейлі зымыранының ұшырылуы түрткі болды. «Тэпходон-2»…