ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан бойынша сабақ жоспары, 8 сынып

Пән атауы

Қазақстан тарихы

8 – сынып

1 тоқсан

4 сабақ

Бөлім

ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан

Сабақтың тақырыбы:

Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс

Сабақтың мақсаты:

Бүгінгі сабақта сіздермен - XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси процестермен танысамыз

Термин сөздер:

Сардар, қазынашы

Сабақтың барысы:

Қысқаша конспект

ХХ ғасырдың басында Ресей империясындағы қайшылықтар асқынды. Қазақстанды аграрлық отарлау барынша күшейді. Патша үкіметі Қазақстан аумағына 15,6 млн гектар жерді алып жатқан жерге казак әскерлерін орналастырды. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4млн десятина, 1906-1912 жылдары 17 млн десятина, ал 1917 жылға қарай 45 млн-нан астам десятина жер тартып алынды. Қазақтар таулы және құнарсыз жерлерге ығыстырылды. Қазақ жерлерін күшпен тартып алу жергілікті халықтар мен орыс-украин қоныстанушыларының арасындағы қайшылықтарды одан әрі шиеліністірді. 1914 жылы патшалық Ресей дүниежүзілік соғысқа тартылды.

Соғыс Қазақстанның мүшкіл жағдайын одан әрі қиындатты. Ресей империясы әскерді қамтамасыз ету үшін жылына бірнеше рет мал, азық-түлік, киіз үй жинап отырды. Әскери салық ретінде әрбір отбасы 1 сом 84 тиын төлеуге міндетті болды.

«Қазақ» газетінде Әлихан Бөкейханның «Тағы соғыс» мақаласы жарияланды: «Бұл соғыстан жалпы жұртқа пайда жоқ. Нарлар алысар, ал шаруасын бұзып, қанын төгетін сорлы халық болар. Жиырмасыншы ғасырда Еуропа патшалықтарының қылған ісі кімнің алдында ақталмақ?»

Ежелден келе жатқан қазақтардың жер-су аттары орыс тіліне ауыстырылды. Мұсылмандардың құқығы иедәуір шектелді. Мешіт, медреселер мен мектептер ашуға тыйым салулар орнықты. Патша үкіметі ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлерге шектеу қоя бастады, билер соты тек ұсақ мәселелерді ғана шеше алды. Патша үкіметі өлке тұрғындары арасында ұрыс-жанжалдар кезінде көбінесе қоныстанушы казак және шаруалар жағында болды. Байырғы тұрғындарды атақонысынан жаппай қуып тастап отырды. Қазақ тілін білмейтін, жергілікті салт-дәстүрлер мен діни түсініктерден және т.б. мүлдем хабарсыз қоныстанушы шаруалар тарапынан зираттарды да талқандау жағдайлары орын алды.

Патшалық Ресейдегі революциялық жағдайдың асқынуын Орталық Азияны қамтыған 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістер дәлелдейді.

1916 жылы 25 маусымда патша жарлығы бойынша тыл жұмысына бұратана халықтан 19-43 жас аралығындағы халықты алу тиіс болды. Дала және Түркістан өлкесінен 500 мың адам алу көзделген еді. Арзан жұмыс күші ретінде қазақтарды пайдаланып оларды қорғаныс құрылыстарына жекпек ойы болған патша үкіметі көп кешіктірмей тізім жасай бастады. Бұл жағдай қазақ даласында үлкен қобалжу туғызды. М.Дулатұлы айтқандай: «Жұрт сеңдей соғылды, күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырылды»-деп жазды.

1916 жылы 23 тамызда генерал-губернатор А.Куропаткиннің құпия бұйрығымен қара жұмысқа шақырудан босатылғандар болыстық, ауылдық басқармалардың лауазымды адамдары; жергілікті бұратаналардан шыққан төмен шенді полиция қызметкерлер: имамдар, молдалар, ұсақ несие мекемесінің есепшілері, дворяндар, құрметті жергілікті ұлт өкілдері.

Патша жарлығына жауап ретінде орасан ауқымды өңірдің –Қазақстан мен Түркістан халқы стихиялы түрде бір мезгілде көтеріліске шықты. Көтерілісшілер тізімдерді жойып, байлардың ауылына шабуыл жасап, болыстардың ауылын талқандады. Көтеріліске шыққан халық бірінші кезекте , отарлауға дейінгі басқару жүйесін қалпына келтірді. Кей жерлерде ақсүйектерден хан сайланды.

Ырғыз, Торғайда дала ақсүйектерінен 9 хан сайланса, Ақмола облысы Ерексай және Әйелді болыстарында 1хан 4 қазы сайланған. Шерубай-Нұра болысының ханы Нұрлан Қияшев болса, Қарашақ болысының ханы Оспан Шоңов болған. Верный уезінің Жайымтал болысының ханы Бекболат Әшекееев сайланды. Болыстық басқару билігі жойылып, елбегі-әкім, сот алқасы- жасақшы.…