Киелі киіз үй туралы ғылыми жоба, 3 сынып

Аннотация

Мардан Байділдаев атындағы 232 орта

мектебінің 3«а» сынып оқушысы

Қашақбай Кәусардың «Киелі-киіз үй»

тақырыбындағы ғылыми жобасына

Киелі-киіз үй

Киіз үй-тек қазақ халқының ғана емес, бүкіл түркі текті оған көршілес елдердің де тұрақ-мекені. Солай бола тұрса да, оны қастерлеп ұстап, ғасырдан-ғасырға оның мән-маңызын өзгертпей жеткізген біздің қазақ халқы екенін әрдейым мақтанышпен айтамыз.

Шығу тарихы біздің халық қасиетті, киелі қара шаңырағымыз деп дәріптейді. Өйткені киіз үй қазақтың тұрағы, құтты мекен-жайы, еншісі, баспанасы, мүлкі, мақтанышы деп бағаланады. Әрине, киіз үйді әркім біледі, бағалайды.

Киіз үйдің қазақы және қалмақы деп аталатын екі түрі бар. Мұны кейбір кісілердің бірі білсе, бірі білмейді.

Сол себепті киіз үйдің түрлері , оның құрылысы, қанше қанатты болатынын халыққа насихаттасақ артық болмас деп ойлаймын.

Киіз үй- «Атамыз Алаш, керенеміз-ағаш», «Киіз туырлықты, ағаш уықты қазақпыз » деп, аталы сөз айтып қалдырған ата-бабаларымыздың негізгі баспасы. Киіз үй-тек қазақ халқының ғана емес, бүкіл түркі, тіпті оған көршілес елдердің де тұрақ мекені.

Солай бола тұра да, оны қастерлеп ұстап, ғасырдан-ғасырға оның мән-маңызын өзгертпей жеткізген біздің қазақ халқы екенін әрдайым мақтанышпен айтамыз.

Шығу тарихы біздің заманымызға дейінгі ғасырларда пайда болған киіз үйді біздің халық қасиетті, киелі қара шаңырағымыз деп дәріптейді. Өйткені, киіз үй- қазақтың тұрағы, құттты мекен-жайы, еншісі, баспасы, мүлкі, мақтанышы деп бағаланды. Әрине, киіз үйді әркім біледі, бағалайды. Шынында да арғы-бергі тарихымыз бен мәдениетімізді зерделей қарасақ, ғұламалар айтып кеткендей осы киіз үйден қазақ халқының аспан әлеміне, есептеу жүйесіне, экономикалық біліктілігі, мәдениет пен өнердегі талғамы-жалпы өмір тәжірибесіндегі іске бейімділігі аңғарылады.

Тағы бір ерекше айта кетерлік жай: біздің киіз үйіміз тек баспана ғана емес, ол сәулет, құрылыс, қолөнер сияқты бірнеше өнердің басын құрайтын ғажайып туынды десек те болады. Басқа елдердегідей емес, бұл ағаш, киіз ши, ішінара күмістен құрастырылады, әрі көшпелі (жылжымалы) құрылыс түріне жатады. Дала тұрғындарының тапқырлық шешімін осы тұрғыдан қарап бағалаған әлем ғылымы, мәдениеті мен өнерінің білімпаз сарапшылары дүниежүзілік, халақаралық этнографиялық көрмелерде қазақтың осы өнеріне әрқашан жоғары баға беріп отырған.

Көкшетаудағы Абылайдың ақ ордасы, Шыңғыс төренің 24 қанат ордасы, Жетісудағы Тезек төренің ордасы, Ырғыздағы Самырат байдың үйі, Ақмоладағы паң Нұрмағанбетттің үйі сияқты елге аңыз болған үйлер көп болған. Киіз үй ішін жабдықтауға қазақ азаматтары байлығын аямаған және сол арқылы қазақ дәулеті мен мәдениетін таныта білген. Әйтсе де, ХХ ғасырда қазақ мәдениетінің баға жетпес мұрасы-киіз үйдің құны мен маңызы төмендеп, ХХ ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан бастап, қазақ мемлекетінің жеке шығуы ұлт мәдениетін, оның ішінде киіз үйдің қадірі мен орны өз дәтежесінде қайта көтерілді. Енді той-думанда тігілген киіз үй сән-сәулетімен, өнер шеберлерімен, ұлттық дәулетімен, түрлі спорт жарыстарымен дәрежеленетін болды.

ІІ Негізгі бөлім

«Алтын орда, Ақ орда, Көк орда»-аталуы

Киіз үйдің түрлері мен құрылысы

Киіз үйдің қазақы және қалмақы деп аталатын екі түрі бар.

Қазақы үйлер дөңгелек, толық күмбезді болады да, қалмақы түрінің төбесі шошақтау келеді. Қазақы үйлер пайдаланылуына, сән-салтанатына қарай бірнеше түрлерге бөлінеді.Мысалы: қара үй (қанат), қоңыр үй (4 қанат), боз үй (5 қанат), ақ үй (6 қанат), ақ ала орда (8 қанат), ақ орда (12 қанат), ақ шаңқаң (18 қанат), алты үзік( 24 қанат), алтын орда (30 қанат), деп аталатын түрлері бар.( Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы, І том, 182-бет.Алматы 1984 жыл)

Сол сияқты көшіп-қонуға, уақытша паналауға немесе шаруашылық жұмыс ретінде бейімдерген үй түрлері болады. Олар қос, абылайша,күрке, итарқа, жаппа, жолым үй, асүй, қалқа деп аталады. Жаңа үй болған жас шаңырақты «отау» дейді.

Киіз үйдің іші 4 бөлімге бөлінеді.

1.Төр. Мұнда жүк жиналады, қонақтар орналасады. Бұл-киіз үйдің жоғары әрі сыйлы орны. Жас келіндер бұл жерде отырмайды.

2. Сол жақ. (кіргенде сол жақ) –үй иесінің отыратын және жататын орны. Босаға жақта азық-түлік, ыдыс-аяқтар тұрады. Оны шимен жауып қояды.

3. Оң жақта.(кіргенде оң жақ)-балалар орналасады. Босаға жаққа қарай ер-тұрмандар, киімдер ілінеді.

4. От орны қасиетті орын болып саналады. Мұнда от жағылады, қазан асылады.

Киіз үй негізгі 3 бөліктен құралады.

Үйдің сүйектері (ағаштан тұратын бөліктері)

Киіздері (ши де осыған кіреді)

Бау-шулары (баулары мен басмұр, арқандары)

Киіз үйдің қазақ өмірі мен әлеуметтік жағдайына үйлесімділігі сондай, оны үлкейтіп, кішірейтіп, тіпті, бір-біріне қосып, екі-үш бөлмелі етіп тігуге де болады. Туырлықтан жазда ыстық, қыста суық, жауында су өтпейді. Міне, осындай үйде ел даңқын асырып, намысты қолдан бермеген данышпандарымыз бен батырларымыз туып, өскендігін мақтанышпен айтуға болады. Әсіресе, Керей, Әз Жәнібек, Тәуке хан, хан Абылай, Кенесары, ұлы Абай, ғұламалар Ахмет Байтұрсынов, Қаныш Сәтпаев, Мұхтар Әуезовтердің кіндігі осы киіз үй ішінде кесілген.

Қазақ өмірі мен мәдениетінің , әлеуметтік жайының бір түйіні киіз үй мен төрт түлікке байланысып жатады. Сондықтан да олар бұғаан лайық қанатты сөздер, Ырымдар, тыйымдар, аңыздар да шығарған. Киіз үй берік…