Қасиетті киіз үй туралы ғылыми жоба 6 сынып

Мардан Байділдаев №232 орта мектеп

Ғылыми жоба

Тақырыбы: Қасиетті киіз үй

Орындаған:Дастанбек Зере

Сыныбы: 6

Жетекшісі: Омарова Лаззат

Мардан Байділдаев атындағы №232 орта мектеп оқушысы Дастанбек Зере «Қасиетті киіз үй » атты ғылыми жобасына

ПІКІР

Еліміз егемендігін алып, халқымыз қараңғылықтың түбінен шыға бастағанда тарихымызға, мәдениетімізге деген халқымыздың қызығушылығы арта түскені белгілі деп ойлаймын. Тарихымыздан хабар беріп, мәдениетімізді бейнелейтін мәдени мұраларымыздың бірі – киіз үйдің көшпелі халқымыздың өмірінен алатын орны ерекше. Оның тарихы, жасалу технологиясы, бөліктері, түрлері туралы түсініктер жұмыстың құндылығы болып табылуда. Зере жұмысының мақсаты киіз үйдің ата-бабаларымыздың өмірінде алатын орны туралы, көп оқушылар біле бермейтін киіз үй бөліктері туралы, олардың түрлері мен атаулары туралы түрлі пікірлерді жинақтай отырып, бүгінгі ұрпақтың бойына мәдени мұраларға деген көзқарасты қалыптастыру, тәуелсіз елімізге деген патриоттық сезімдерін дамыту болып табылады. Осындай құнды мәліметтерді жинақтай отырып, ата бабамыздың тұрмысы туралы өз білімін де толықтыра түсуде. Әрі өз кластастары арасында өз білгендерімен бөлісуде.

Егер біз осы бабаларымыздан қалған ең қымбат мұралардың бірі – киіз үйді сол кездегі ата-бабаларымыз сияқты қастерлеп, оның қасиетін, құдіретін келер ұрпаққа жеткізер болсақ, олардың бойына рухани құндылықтарды бағалай білетін ұлттық және патриоттық санасы жоғары тұлға

қалыптастыруға болады.

Жетекшісі: Омарова Лаззат

Мазмұны

Кіріспе .........................................................................................................

І тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі ..........................................................

Киіз үй атаулары ....................................................................

Киіз үй сүйегі .........................................................................

ІІ тарау. Киіз үй – ғажайып өнер туындысы ...........................................

2.1. Киіз үй жабулары ..................................................................

2.2. Киіз үйдің ішкі баулары ........................................................

2.3. Киіз үйді тігу ..........................................................................

Қорытынды ...............................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі .............................................................

АННОТАЦИЯ

Киіз үй -қазақ халқының өзімен бірге жасасып, тарих белестерінен бірге келе жатқан заттық, тұрмыстық мәдениеттің көрінісі. Бұл жұмыстың мақсаты

киіз үйдің ата-бабаларымыздың өмірінде алған орны туралы түрлі пікірлерді келтіре отырып, бүгінгі ұрпақтың бойына мәдени мұраларға деген көзқарасты қалыптастыру,тәуелсіз елімізге деген патриоттық сезімдерін дамыту болып табылады.

Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы: Егер біз осы бабаларымыздан қалған ең қымбат мұралардың бірі – киіз үйді сол кездегі ата-бабаларымыз сияқты қастерлеп, оның қасиетін, құдіретін келер ұрпаққа жеткізер болсақ олардың бойына рухани құндылықтарды бағалай білетін ұлттық және патриоттық санасы жоғары тұлға қалыптасады.

Зерттеудің теориялық мәнділігі: Киіз үй туралы ғылыми жоба немесе курстық жұмыс дайындағанда көмекші құрал болады. Сонымен қатар оқушыларға мәлімет жинауға септігін тигізеді.

Зерттеудің практикалық мәнділігі: Оқушыларға киіз үй жабдықтағанда немесе кездестіргенде көмегін тигізеді және өз елінің ертедегі тұрмысымен танысады.

Зерттеудің жаңалығы мен дербестік нәтижесі:

- киіз үй туралы тәлімдік, тәрбиелік көзқарастарға талдау жасалды;

- киіз үйдің ата-бабаларымыздың өмірінде алған орнын көрсету;

- киіз үйдің бөліктері мен түрлері жайында түсінік берілді;

- киіз үйді жаңа ғасыр талабына қарай жабдықтау

Жұмыстың орындалу әдістері: Тарихи деректермен танысу, оларды

жинақтау, қорыту, салыстырмалы талдау жасау, тұжырымдау.

Кіріспе

Киіз үй қазақ халқының өзімен бірге жасасып, тарих белестерінен бірге келе жатқан заттық, тұрмыстық мәдениеттің көрінісі. Ол сонымен қатар қазақ халқының материалдық мұрасының бірі ғана емес бірегейі болып бағаланады.

Қазақтың киіз үйі – қазақ баласы үшін адамгершілік ұясы, қасиет тұтар ордасы. Ол әр қазақ баласы үшін тәуелсіздігі мен бостандығының, байлығы мен барлығының, рухани кісілігі мен қоғам алдындағы міндеттілігінің символы.

Киiз үй — жер шарының жарты моделi іспеттес. Себебі бұл дүниедегі барлық нәрсе шар тәрізді, ғалам да. Ал киіз үй – адам өмірінің бұл жақтағы да жартысы. Жаратылыстың мызғымас заңының негізі – бар нәрсе шар тәрізді ұсақ бөлшектерден тұратын болса, бар тіршілік негізі – шар тәрізді форма болатын болса, киіз үй шардың жартысы, сол форманың бірінші бөлігі.

Менің бұл тақырыпты таңдауыма ата-бабамыздан қалған мұра – киіз үй туралы білімімді тереңдету қажеттілігі себеп болды. Өйткені, кешегіні білмей бүгінгінің қадірін түсінбейміз. Бірақ қазіргі күні киіз үй туралы жеткілікті түрде насихатталмай жүр. Сол себепті кейбір қазақ балалары киіз үйді тек көшпенділіктің белгісі ретінде қабылдайды. Негізінде ол ертедегі тұрмысымыздың ажырамас бөлігі, сәулет өнеріміздің бастауы, қолөнеріміздің дамығандығының көрсеткіші.

Бұл мәселені шешу үшін оқушыларға арналған үйірме ашу керек деп ойлаймын. Үйірме киіз үй жобасында тұрғызылып, оның ішінде қазақ тарихы, тұрмысы көрініс тапса. Сонда оқушылар киіз үйді ата-бабаларымыз сияқты қастерлеп, рухани құндылықтарды құрметтейтін болады деген үміттемін.

І тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі

Киіз үй атаулары

Кең далада орналасқан ақ отау

Айналасы сылдыр су мен жота, бау

Ата-бабам сыйға тартқан ағаш үй

Сансыз ойға жетелейді, сансыз күй.

Ашық аспан астындағы шаңырақ

Келер ұрпақ сақтап қалсын қалпында-ақ

Терең сыр, терең тарих, терең ой

Іші оның сырға толы біліп қой.

Киіз үй – Орталық және Орта Азияны қоныстанған мал өсірушілердің негізгі баспанасы. Қазіргі көріп жүрген киіз үй бірден дәл осы қалпында пайда бола қойған жоқ. Ол, негізінен адамзат дамуының әр кезең, сатыларындағы тұрғын үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып табылады. Орманды далада өмір сүрген көшпелі халық әуелі бірнеше сырықтың басын қосып буып күрке жасады. Келесі сатыда сырықтардың басын қосып бумай, оны шығыршыққа өткізіп қойды. Одан беріректе сырықтың ұшын әр жерден арнаулы тесік жасалған дөңгелекке кигізетін болды. Мұндай күрке бұрынғығы қарағанда әрі кең, әрі биіктеу болатын. Ал, төртінші сатыда күркенің сырықтары жоғарғы және төменгі бөліктерден тұрды. Уық пен керегенің негізі осылай қаланды.

Соңғы 7-8 ғасыр бойына киіз үйге жөнді өзгеріс енгізілмей, малшылар үшін ең қолайлы баспана болып қалды. Ол ауа райының қандай жағдайында да пайдалануға өте ыңғайлы – ішіне жарық жақсы түседі, ауа алмасуы талапқа сай, жел-дауылға көп шайқалмайды, берік, төбесі жадағай емес, күмбез болып келгендіктен жаңбыр өтпейді, жинап-тігуі оңай. Осындай ерекше ыңғайлы қасиеттері үшін киіз үйді ертедегі жаугершілік жорықтарда сарбаздар да үнемі қолданып жүрген.

Ол мәдени-тұрмыстық және шаруашылық мақсатқа арналуына қарай төрт түрге бөлінеді: жаздық тұрғын киіз үй, мереке-жиынға немесе қадірлі қонақты күтуге арналған салтанатты киіз үй; жорық кезінде тігуге арналған киіз үй. Осыған байланысты киіз үй атаулары: ағаш үй, қара шаңырақ, орда, ақ орда, алтын орда, отау, үлкен отау, кіші отау, үлкен үй, кішкене үй, төр үй, ауыз үй, қонақ үй, ақ үй, қара үй, жабасалма, жолым үй, шайла, шатпа, күрке.

Ағаш үй. Киіз үйді Қазақстанның кейбір өңірінде ағаш үй деп те атай береді. Киіз үйдің ішін төр жақ, есік жақ деп екіге бөледі. Есік жақты да екіге бөліп – оң жақ, сол жақ деп атайды. Төрде есікке қарап отырған кісінің оң қол жағы оң жақ болып есептеледі. Оң жақтың да, сол жақтың да өз міндеттері бар. Сол жақ үлкендердің (үй иелерінің) орны болса, оң жақ жастардың орны.

Шаңырақ. Қара шаңырақ. Қазақ халқы «шаңырақ» деген сөзге көптеген ұғымдарды сыйғызады. Мысалы «Пәленшекемнің ұрпағы пәлен шаңыраққа жетіпті» деп, бір ауылдың, не бір рудың өсімін жобалап отыратын болған.

Шаңырақ киіз үйдің күмбездік, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетін сақтап тұрады. Үйге жарық түсіріп, үйге жағылған от түтінін ауаға шығуын қамтамасыз етеді.

Жалпы «Қара шаңырақ» атауы сол киіз үйге деген ежелгілік, ескілік көзқарас тудыруымен қатар, қасиеттілік күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерінің тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының және олардың ата дәстүрін жалғастырып келе жатқан адамдар екенінің белгісі, дәлелі секілді болып тұрады. «Қара шаңырақ» атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етері болып саналады. Қара шаңырақ иесі көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жекжаттары қара шаңыраққа сәлем бере келіп, арнайы сыбағалар әкеледі.

Орда. Орда сөзі байырғы қазақ тілінде астана, хан ордасы деген мағынада пайдаланылады. Ал жалпыхалықтық тілде әр адам өз үйін сүйіспеншілікпен менің ордам деп те атай береді.

Ө. Жәнібеков киіз үй түрлерінің ішінде 12 қанат ордаға ерекше мән беріп, олардың сәулеттік (архитектуралық) қисыны, конструкциясы алты қанат ақ орданы қайталайтынын және қазақтың қолтума өнерінің үйлесімін тапқан ұқыптылықтың арқасында ағашты, сүйекті, алтын-күмісті, қымбат тастарды, былғары мен киізді, иірілген жіп пен түтілген жүнді кәдеге жаратудың мүлтіксіз шегіне жеткендігінің көрінісі болғанын айрықша атап өтеді.

Қазақ этнографиясын ұзақ жылдар бойы зерттеген Ө. Жәнібековтың 12 қанат орданың сәулеттік қисыны (пішіні) 6 қанат қазақ киіз үйін қайталайды деген тұжырымы алты қанат киіз өлшемдері арқылы көп қанатты киіз үй өлшемдерінің қалыптасу заңдылықтарын табуға итермелейді.

Ақ Орда. ХV-XVI ғасырларда құрамындағы көптеген тайпалары қазақ хандығына қосылған мемлекет аты. Қазақтар таза ақ киізден басылған жұмыртқадай әппақ үйлерін «Ақ орда» деп асқақтатып жатады. «Орда», «Ақ Орда» сөздері дәрежелі, мәртебелі кісілердің үйі екенін білдіреді.

Адамдар арасындағы күнделікті қарым-қатынаста, ауыз әдебиетінде «алты қанат ақ орда» сөз тіркесі жиі пайдаланылады. Соған қарағанда көшпелі қазақтар алты қанатты үйді көбірек пайдаланды ма екен деген ой туады.

Алтын Орда. Бір кездерде «Түрік қағанаты» атанған алып империяның құрамында болған қазақтың Ұлы даласы, кейін Шыңғыс хан билеген қазақтың байтақ елі қоныстанған Ұлы дала Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы үлесіне тиеді де, одан кейінгі билеушілер жер иелерінің ыңғайынан шыға алмай, Шыңғыс хан империясынан бөлініп, жеке «Алтын Орда» атты мемлекет құрады. Алтын Орда атағы қазақтың өз ортасындағы ең билікті, ең қасиетті шаңырағын атайтын сөзінен алынған болса керек.

Отау. Отау сөзі қазақтың байырғы сөздерінің бірі. Отау деп көбінесе Үлкен үйден бөлініп шыққан, бірақ әлі сол ауылдың ықпалымен көшіп-қонатын сол ауылға қарайтын үйді айтады. Отау иесі – көбіне әкесінің үй тігіп берген баласы, не ағасының үй тігіп берген інісі.

Үлкен отау. Кіші отау. Үлкен отау, кіші отау атауларының мағынасы ұқсас, олар тек қана отау иесінің тайпалық, рулық қарым-қатынастағы орнына байланысты беріледі. Егер ауыл ақсақалы інісі мен баласына үй тігіп беріп, бөлек шығарса, бірақ әлі еншісі бөлінбесе, онда олар іні үйін Үлкен отау, баласының үйін Кіші отау деп атар еді.

Төр үй. Ауыз үй. Жағдайы жеткен кісілер екі немесе үш үйді жалғастыра тіккен. Ол үйлер төр үйлер мен ауыз үй атағын алатын болған.

Қонақ үй. Ас үй. Қонақ көп түсетін үйлер қонақтарына беретін жеке ас үй, қонақтарын дем алдыратын жеке қонақ үй тіккен. Атақты кісілердің бірнеше қонақ үйлері болған.