Күнікейдің жазығындағы психологизм ғылыми жұмыс 10 сынып

«Күнікейдің жазығы» - Жүсіпбектің эпикалық проза саласындағы ең соңғы туындысы. Ол жаңа әдебиет журналында (1928 жылғы 7-8-9; 1929 жылғы2-3 сандарында) жарияланған. Қолжазбасы сақталмаған. Қазір повестъ журналдың нұсқасы бойынша басылып жүр.

Повесть тақырыбы Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» атты ұзақ әңгңмесіне ұқсас. Балаға зар Шолпан күйеуінің көзіне шөп салғаны үшін кінәлі. Дегенмен, бұл қорытынды оқырманды қанағаттандырмайды. Бар пәлені бір әйелдің басына үйіп-төгу қалай болар екен? – дегізеді. Күнікей некесі қиылған түні төсегінен безініп, Байман деген сүйген жігітіне сары майдай сақтаған күн тимесін тосады. Жазығы сол.. Енді міне зауалын төсек тартқанда көріп жатыр. Жанына жас бала Айдарлыдан басқа тірі жан жоламайды. Бірақ бар күнәні Күнікейдің жалғыз өзінің мойнына жүктеу де обал. Повесть негізінен қазақ қызының аянышты тағдырына шын жазықтылар кімдер, уақыт не дейді деген сауаладарға жауап іздейді. Мәселенің бүге-шігесі арқылы дамитын негізгі үш-төрт оқиғаның барысында анықталады. Бұл шығарманың да негізгі тақырыбы - әйел тағдыры. Көшпелі қазақ аулының феодалдық-патриархалды тұрмысы жағдайындағы кедей шаруалардың тіршілігін жазушы сол ортадан шыққан қыз тағдыры арқылы жан-жақты және терең бейнелейді. Ауылдағы ауқаттылар мен әлсіздердің ара қатынасын, қоғамдық әділетсіздіктің мүсәпір адамдарды езіп, рухани тоздырып бара жатқанын суреттейді. Осындай ортада өскен Күнікейдің сол бір әділетсіздікке қарсы бас к

Күнікейдің жатқан жерін, үйінің сиқын көргенде жаның ашиды. Жүсіпбек өзінің ақындық, шешен тілімен оны сүмірейтіп суреттейді.[1. 164-б.]

«Жаялықша жалпиған, жарқанатша қалқиған, жермен жексен шым қора, бейнеуі жоқ сұм қора. Шым қорада – жер үйде, желпіндірмес көр үйде, арса-арса боп сүйегі, қалақтай болып иегі, жаңқадай жоқ жақ еттен, саусақтары шілбиіп, көлеңкедей кілбиіп, бұ жатқан қай аруақ?

Әлсін-әлсін демігіп, тық-тық еткен жөтелі өңменіңнен өткендей, алма еріні кезеріп, бетпақ кезіп кеткендей, кимешегі қолқылдап қуыршаққа тіккендей, сатпақ-саипақ жастығы – жастық емес, кетпендей, сары төсек боп сарғайып – бұ жатқаның қай әйел?» [6. 346-б.].

Сынған терезеден кіріп, үй төбесіне ұя салған қос қарлығашты серік қып, олардың еңбекқорлығын, бір-біріне деген мейірімділігін көріп күн кешіп жатқан мүсәпір әйелдің ауыр халіне кім де болса ортақтасқандай. «Қарлығаш-екеш қарлығаш бір-біріне қайырылғыш, бірін-бірі сыйлағыш. Адамзатқа не болды Күнікейден безгендей, Күнікей мәңгі өлгендей. Суық топырақ көмгендей».

Шығарма оқиғасы шегініс арқылы дамиды. Онда Күнікейдің жастық шағы, өскен ортасы, кедей үйдің жұпыны тіршілігі суреттеледі. Әкесі – Құлтума «құл» атанып, өмірін жалшылықта, Ордабайдың қойын бағумен өткізген момын адам. Кедей үйдің барлы-жоқты тіршілігін ұйымдастыратын – шешесі Шекер. Шешенің тәрбиесімен пысық, өнерлі боп өскен Күнікей табиғаттың бойына ерген жігер – қабілетін ешкімнің талқысына, кемсітуіне бермей еркін жүруді қалайды. «Сөйлесе – түбін түсіреді, оң қолынан өнері төгіледі, күлсе – аузынан дүр шашылады. Ән шырқаса, сүйегіңді шымырлатады».

Повестъ композициясы негізінен, біріне бірі үш оқиғаның маңында топтасады. Олар – Ордабай аулының жаңа жерге көшіп қонуы, бай қызы Шәмшидің күйеуін күту және Күнікейдің айттырған күйеуіеінің келуі.Шығарма кейіпкерлері осы оқиғалар төңірегінде кездесіп, характер есебінде танылады. Көшпелі елде көшу салтанатының көріністері, қыз ұзату, күйеу күту елдің оны тойлауы, күйеу мен қызды кездестіру рәсімдері – барлығы да жазушы қаламы арқылы өмір шындығының кең жасалаған суретіне айналады. Басты кейіпкер Күнікей бейнесі де осы оқиғалар тұсында толыса түседі. Сонымен бірге аталған оқиғалар қазқ қоғамындағы таптық қайшылықты, жіктеушілікті айқын көрсетеді. Тууында, адамдық жолында, мінез-құлқы, іс-

әрекетінде айырма жоқ адамдар қоғамдағы орнына қарай бөлінеді, бірі артық, бірі кем саналады. Осы негізде жазушы қоғамдық әділетсіздік мәселесін алға тартып, кедей баласының байдан кем болуы себептер іздестіреді.

«Ордабайдың қыз-келіншектері бәт құндыз бөріктерінің үкісі желкілдеп, жорға мен жүйрік мініп, алдыңғы көшке сыдыртып өте шыққанда, кернеге, уық, құрымын теңдеген ала шолақ, тарғыл шолақ сиырының соңында күзеген көк байталмен қалықтап келе жатқан Күнікейдің зығыры қайнайды». Шолақ байталға мінгісі келмейді, бірақ басқа ат жоқ. «Тигенімен жүре бер, құдай жеткізер»-дейді шешесі. Деуін десе де, жеткізбесін іші сезеді. Бір көшті, екі көшті, үш көшті. Кәне, жеткізгені. Лек-легімен бұлардың көшін басып өтіп жатқан жылқыны көріп, Күнікейдің іші қазандай қайнайды. «Анау боқ мұрын Щоқандардың астындағы ақселеуді Күнікейдің астына берер ма еді».

Сөйтіп жүргенде, шешесі Шекер жылқышымен тіл тауып, жарау тобылғы торы биені көшке мінуге Күнікейге сұрап алып береді. Ол өз көшінен бөлініп, бай қызы Шәмшиді қоршаған жастар тобына қосылады. Күнікейдің өзін адам сезінуі, басқалармен тең көруі осы топпен бірге жүрген кезде айқын байқалады. Оның да Шәмшиге ұқсағысы келеді. Бай қызының атқа отыруы, көйлегінің етегін түсіріп аяғын жапқаны, үзеңгіге аяғын салғанына шейін көріп, соны қайталауға тырысады. Бәрін де орындайды-тек көйлегінің етегі қысқа болып, кебісінің тұмсығына жеткізе алмады. Ат үстінде Күнікей Шәмшиден қалмайды. Әдеп сақтап одан озбайды да. Тек жарыс кезінде торы бие басына ие бермей озып кеткені. Сырттай ыңғайсызданғанмен, бай қызынан және оны қоршаған топтан озып шыққанын ол іштей қызықтайды да. Жол үстінде Тыржықайдың қызы мінген байтал шәлкестеу мінез көрсетіп, иесін түсіріп кетіп еді – қашқан атты топ ішінен суырылып шығып барып, жетіп ұстаған – Күнікей. Мұның бәрі – шындап қараған адамға Күнікейдің өз қатарынан кем емес екенін байқатады, өзі де оны сезеді. Әттең қол қысқалық!

Осындай бір салтанатты тұстағы Күнікейдің көңіл- күйін, қуаныш-сезімін жазушы табиғаттың жазғы күніне көрік берген күн сәулесінің көркімен, шаттығымен байланыстыра суреттейді. «Күнікей түйені тіркеп, тақиясын түзеп киіп, оң жағына қарағанда, Ордабай айналасының барлық шаңырағынан да үлкен, күлімдеген қызыл жақұт күн көктің бір өңірін сары алтынға малып, екі түйенің арасынан абажадай боп адырдан суырылып келе жатыр екен. Мана

Арқалықтың басын жалап тұрған алтын сәуле заматта ылди біткенге шашырап, ол сәуленің жуан ортасында Күнікей де келе жатыр еді. Өңі қашып тұрған көк шөп. Қызылды- жасылды, сарылы гүлдер де аты бәйгеден келгендей ажарланып, жылтырап, құлпыра жөнеледі. Шарықтаған сайын үдеткен бозторғайдың шырылы, боталардың қоңыраудай сыңғырлаған, сұлу, қаяусыз зары, енелерінің жоғары бір, төмен бір толқынтып, жіңішкерте, сүмірейте созып,..у-у-уh!» деп барып басылған ырғалаң боздасы, сайын даланы жаңғырықтырып, өз алдына бір гөй-гөй тартып, бір- біріне ұласып, қызғыштай қытқылдап, қырғидай шықырлап бара жатқан арбалардың шиқылы, «Апа деймін. Бауырсақ, ірімшік», - деп кебежеден басын шығарған қарақожалақ жас балалардың ызыңдаған қыңқылы – бәрі де бүгін Күнікейдің жанына майдай жағып, дүние өзіне бола жаралғандай, алтын күн өзіне бола туғандай көрініп келеді. Күннің мұндай айбынды Сұлу екнін Күніікей бұрын көрсе-ші! Мына күн тап өзінің, өз үйінің күні тәрізді. Жып-жылы – жап -жарық!» [6. 359-360 б] Ол «Бүгінгі күе - менікі» дейді. Көш бойы салған әні де Күнікейдің үнін жоғары, төбесіне көтеріп, «көш бойындағы қыз-бозбала, қатын-қалашты» жинады. Ән «аққудай сұңқылдап, күмістей сыңғырлап, бұлақтай сылдыр

Күнікей бойындағы осы бір өмір сүйгіштік, жастық албырт сезім оның Байманмен табысуы кезінде жаңаша мән алады. Той салтанаты, жастардың ойын-сауығы, аяғында Байманмен сүйісу оны мас қылып, қиялына қанат бітіргендей сезіледі.

Бірақ мұның бәрі адамның қуанышты бір сәтін ғана бейнелейтін өткінші сезім болатын. Шын мағынасында, Күнікей қайғылы, шерлі еді. Оның бүгінгі өмірінде де, болашағында да қуана қоярлық жақсылық жоқ-ты. Бүгінгісі – жоқшылық, кемдік болса, алда күтіп тұрғаны – жаман тұяққа байланған тағдыры., оның үстіне көшпелі ауылдың жаман бір салты бар. Бозбалалар да қырындап маза бермейді. Айтқанына көнбесең, күштейді, зорлық көрсетеді. Күнікейдің адамдық, адалдық, арды сақтау жолындағы қажырлылығы осылармен күрес үстінде қалыптасады. Ол зорламақ болған қасымның бетін тырнап, Мәжікен, Мұсатайлардың ойындағысын орындамайды, жеңгелік назын салған Бәденге қарсы келеді. Әлді мен әлсіздің арасындағы мұндай тартыс

Құлтуманың ала сиырының өлуіне, жалғыз қашардың жоғалып кетуіне әкеліп соқты. Бұл – кедей үй үшін ауыр шығын еді. Мұның бәрі Қасымның Жұмысы екнін Күнікей мен Шекер білді. Соңғы қашары жоғалғанда, «енді бір жола құртқаны ғой» деп Шекер жылап та жіберді. Осылардың бәрі Күнікей үшін ауыр еді. «Осы үйді сорлы қылуға мен себеп болдым-ау»деп, ол да адам боп, қойшының, қоңсының қызы болып жаралғанына өкінеді. Осы ауыртпалықты Күнікей амалсыздықпен, қасарысып көтереді. Бай балаларын иттің етінен де жек көріп, қатайып, өшігіп алады. «Бай баласынан қайтсем кек алам»деп толғанады, бірақ лажын таба алмайды. Осы жайлар Күнікей характерінің қалыптасуына, оның бірбет, табанды, шыдамды, жоқшылыққа, әділетсіздікке кекті болып өсуіне әсерін тигізгенін көреміз.

Күнікейдің күйеуі келіп, онымен кездесетін түні қашып шығуы, Байманға еріп кетуі де қыздың әділетсіз өмірге наразылығын ғана емес, оған қарсы күресінің белгісі. Ол ана ыңғайымен сырттай көнсе де, іштей Тұяққа жар болуға көндіге алмайды. Шешесінің ондай мінезін де қабылдамайды. Байманға ергенге ол «үлкен таудың қойнына енгендей, жау батпас жанның соңына ергендей» сезінеді. Күнікей кеудесіндегі байға, ескі салт-санаға, ырым-жырымға деген кек оның жеңісімен осылай аяқталады. Оның сонша қиыншылықтан өтіп өз басын, артын таптатпай, Байманға адал келіп қосылуы – қазақ қызының өз теңдігін қорғаудағы үлкен жеңісі.

Повестегі басқа кейіпкерлер де негізінен Күнікей тағдырына қатысты көрінеді. Олардың елеулілері – қыз шешесі – Шекер, әкесі – Құлтума, атастырылған күйеуі – Тұяқ, сүйген жіігіті – Байман, т.б.

Шекер - өз заманының тәп-тәуір әйелі. Кем-кетік отбасының оны-мұнысын білдірмей, біріне бірін құрастырып, бала-шағасын тәрбиелеп отырған да осы әйел. Сондықтан ел- жұрт Құлтуманы емес, Шекерді білетін, онымен сөйлесетін, Шекер де олармен тіл табысып келісетін. Жұрттың:

Шешесі Күнікейдің Шекер еді, Өзі де Шекер десе, шекер еді. Құлтуманы «Шекердің байы» деуші еді, Шекерді «қатыны» деу бекер еді - деп өлеңдетуінің де себебі сонда сиықты. Күнікейдің пысық, тәуір қыз болуында да Шекер тәрбиесінің мәні үлкен. Кедейдің қызы болса да, «анасы жылтырағанды Күнікейдің үстіне жапсырады, шашын жалтыратып тарайды, өреді, омырауын қызыл, жасыл жіппен кестелейді, тана-моншақты