Мағжанның Бесік жыры өлеңі бойынша ғылыми жоба 9 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Атырау қалалық жалпы білім беретін Абай атындағы №15 орта мектеп

Беркінғали Динара

9-сынып

Мағжан Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңінің тәрбиелік мәні

Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршрутттары

Секция: қазақ әдебиеті

Жетекші: қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің

мұғалімі Даркенова А.К

Ғылыми жетекші: Халел Досмұхамедұлы атындағы

Атырау мемлекеттік университеті

қазақ тілі мен әдебиеті

кафедрасының доценті, филология

ғылымдарының кандидаты,

қауымдастырылған профессор

Ж.И.Мұхамбетов

Атырау қаласы – 2017 жыл

Атырау қаласы жалпы білім беретін № 15 Абай атындағы орта мектеп

9-сынып оқушысы Беркінғаи Динара

Жетекшісі: Даркенова Айгуль

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Ғылыми жобаның тақырыбы:Мағжан Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңінің тәрбиелік мәні

Аннотация

Ғылыми жобаның проблемасы: Ата-баба дәстүрінің әлсіздігі.

ХХІ ғасырдағы жас аналарымыздың бесік жырын жатқа айта алмауы.

Жас сәбиді бесікке бөлеп ұйықтатқанда кейбір аналардың балаға деген мейірі, махаббаты, ой-арманы, ізгі ниеті бесік жыры арқылы емес, ұялы телефондағы «Ватсап», «Инстаграм» тағы басқа әлеуметтік желілер арқылы берілуі.

Бесік жырынан гөрі, балаға шетел әндерін айтып, тыңдатуы.

Бесік жырымен өспеген ұл-қыздарымыздың қатігездігі, сана-сезімінің төмендігі.

Бесік жыры арқылы алғашқы берілетін тәрбиенің әлсізденуі.

Ғылыми жобаның проблемасын шешу болжамы: Егер, біз, Мағжан атамыздың «Бесік жыры» өлеңін халық арасында көптеп жариялап, насихаттайтын болсақ, халық дәстүрінің бір өзегі бесік жырының мәнін, тәрбиелілігін, өзектілігін ұғынып, баспасөз беттерінде, ғаламтор желілерінде енгізіп, кеңінен таратсақ, «Бесік жыры» өлеңдері кітапша ретінде шығарылып, аналарға тегін таратылса, әсіресе, үйдегі үлкен әжелеріміз ұл-қыздарына үнемі құлағына алтын сырға етіп, насихаттаса, санамызда өшіп бара жатырған «Бесік жырын» өмірімізге қайта жалындар едік.

Пәні мен нысаны : Мағжан Жұмабаевтың көптомдық шығармалар жинағы, З.Қабдоловтың «Сөз өнері» кітабын басшылыққа алдым.

Ғылыми жобаның мақсаты:

1. Мағжан атамыздың «Бесік жыры» өлеңі арқылы халқымыздың ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан салт-дәстүрі екенін дәлелдеу.

2. Бесік жырына қатысты мағлұматтарды жинақтап, балаға берілетін алғашқы тәрбие екендігін көрсету.

3. Ұмытылып бара жатырған бесік жырының бала өміріндегі мәнін, маңыздылығын, пайдасын ашып түсіндіру.

Ғылыми жобаның міндеттері:

1. М.Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңін талдау.

2. Халық дәстүрінің тәрбиелік мәнін ұғыну.

4.Бесік жыры туралы ақын-жазушылар, сазгер-әншілердің еңбектерімен таныстыру.

5.Жиналған зерттеулердің нәтижесін қорытындылау.

Ғылыми жобаның өзектілігі:

Мағжан өлеңдерінде жырланған құнды ойлар қаншама уақыт өтсе де негізгі мәнін жойған жоқ. Күні бүгін бүкіл ұлтымызды, тіпті, жалпы адамзатты ойлантар мәселе болып отыр. Оның бір дәлелі «Бесік жыры» өлеңінде жатыр. Мағжан туындысындағы бесік жыры халық дәстүріндегі бесік жыры секілді, ұлттық тәрбиенің кәусар бұлағы, баланың алғаш еліне, жеріне деген сүйіспеншілік сезімінің қалыптасу кілті деуге болады. Сондықтан мен аналарға, әжелерге халқымыздың ұмытылып бара жатырған «Әлди-әлди, ақ бөпем, ақ бесікке жат...» деп ата-бабамыз айтып кеткен өнегесі, дәстүрінің өзектілігін назарға алуды жөн көрдім.

Ғылыми жобаның әдіс-тәсілдері: Жинақтау,топтау,баяндау,өзіндік ой қорыту, салыстыру,түсіндіру

Нәтижені талқылау: М.Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңі халқымыз, болашақ жастар үшін тәрбие, үлгі-өнеге,салт-дәстүр жалғасы, ұсыныс енгізу

Жоспары:

І Кіріспе:Мағжан армандаған ұлттық тәрбие.

ІІ Негізгі бөлім:1. «Бесік жыры» өлеңінің көркемдік ерекшелігі, тұрмыс салт-жырларымен үндестігі.2. Халық ауыз әдебиетіндегі бесік жыры - балаға берілетін алғашқы тәрбие.3. Жаңа заманның бесік жыры

4. «Бесiк жыры» –қазақ ақындары туындыларында және қазіргі қазақ эстрада өнерінде. 5.Әжем айтқан бесік жырыІІІ Қорытынды:

Бесік жырының маңызы,өзектілігі

Сөз өнерінің құйма құлақ, ерекше талант иесі, қазақ поэзиясының ірі суреткері, аса дарынды ақиық ақын, сөнбес жанартау, сөз шебері - Мағжан Жұмабаев. Бұл айшықты сөздер ақын атамызға лайық деп есептеймін. Өйткені, Мағжан армандаған жаңашылдық мен ұлттық тәрбие мәселелері бүгінгі күні өзекті сипатқа ие болып отыр. Мектебіміз түгіл, отбасылық тәрбиемізге де кіріп алған өзге жұрттың тәрбиесі ұрпағының келешегіне кесірін тигізерін Мағжан күні бұрын білді. Ата-бабамыздан мирас рухани байлыққа үстірт қараудан ақын бізді әбден сақтандырған. М.Жұмабаев ұлттық тәрбиенің мақсаты мен міндетін белгіледі. Ұлттық тәрбие мақсаты- ұлттық сана-сезімі қалыптасқан, ұлттық мүдденің өркендеуіне үлес қоса алатын ұлттық құндылықтар мен жалпы адамзаттық құндылықтарды өзара ұштастыра алатын ұлтжанды тұлғаны тәрбиелеу, ал ұлттық тәрбие міндеті- ұлттық тәрбиенің діңгегі- ана тілі болып қалатынын негіздеу екендігіне айрықша тоқталады. Ана тілі мен тарихын, мәдениеті мен ділін, салт-дәстүрі мен дінін құрметтеуде жастардың ұлттық интеллектуалдық мінез-құлқын қалыптастырудың жолдарын көрсетеді. Қазақ халқы арыстанның айбатын, жолбарыстың қайратын, қыран құстың қырағылығын дәріптеген. Жастар бойынан осындай ұлтты

М.Жұмабаев: “Адамның әдемiлiктi сүю сезiмiн тереңдететiн де осы есту сезiмi”, – дей келiп, оларды дұрыс жетiлдiрудiң жолдарын көрсетедi. Бұларды жетiлдiруде ұлттық дәстүрге сүйене отырып жүргiзудi, мәселен, құлынның кiсiнеуiн, қойдың маңырауын, түйенiң боздауын ажырата бiлу арқылы тәрбиелеудi ұсынады. Жанартау ақын ұлттық тәрбие беруде халықтың бай ауыз әдебиетін оқытудың маңыздылығын түсіндірді. Мағжан қазақ әдебиетінің қалыптасуында ежелгі сақ, ғұн, түрік, қыпшақ дәуірінен бастау алған ауыз әдебиетінің роліне ерекше наза аударған. Халқымыздың аса бағалы рухани байлығы деп бағалап, оны сақтауға ерекше мән берген. Мағжан бала тәрбиесінде фольклорды пайдалануының бір себебі -халық ауыз әдебиетін халықтың санасын оятып, сол арқылы әлеуметтік орта мен қоғамдағы орын алып отырған келеңсіздікке қарсы күрестің құралы деп түсінді. Ақынның 20-30 жылдары жарық көрген «Батыр Баян», «Оқжетпестің қиясында», «Қойлыбайдың қобызы», «Қорқыт», «Ертегі», «Қанышбай қысасы» поэмалары арқылы қазақ әдебиетінің генетикалық нәрі ұлттық қайнарда жатқандығын дәлелдейді. Әдебиеттің генетикалық нәрі ғана ұлттық қайнарда жатқаны емес, ұрпақ тәрбиесінің де түбірі сонда жатқандығын негіздейді. Біздің халқымыздың

2. Ақын Мағжан біз оқып жүрген халық тұрмысы, өмірі туралы өлеңдерінде ұлтының,яғни қазақ халқының салт-дәстүрін өрбітіп, дамытады. Жалпы қоғамдағы адам орны жайындағы ой топшылауы бірнеше өлеңдерінде молынан көрінеді. Сол туындыларының ішінде менің назарымды аударған, ғылыми жобамның өзекті мәселесі етіп таңдап алған ақының “Бесік жыры» өлеңінің тәрбиелік мәні болып отыр.

Мағжан Жұмабаевтың қазақ халқының тұрмыс – салт жырының бір түрі бесік жырының үлгісінде жазылған «Бесік жыры» өлеңінен мейірімді ананың нәрестесіне деген ыстық сезімі мен ақ тілегін аңғарамыз. Жалпы кез - келген шығармада ең алдымен тақырып болатыны сөзсіз. Шығарманың иесі сан - алуан ойларының ішінен біреуін ғана негізгі ойының қазығы етеді. Сол ой шығарманың тақырыбы болып табылады. Әдеби шығарманың тақырыбы – өнер туындысының іргетасы. Әдеби шығарма белгілі дәуірдегі қоғамдық шындықтың сәулесі. Ал, идея дегеніміз - автор осы тақырып арқылы шындық өмір көріністерін суреттегенде, оны өз көзқарасы, өз дүниетанымы тұрғысынан бейнелейді. Бұл өлеңнің тақырыбы- тұрмыс – салт жырының бір түрі бесік жырына арналса, идеясы- ұлттық педагогикамыздың бір тармағы жаңа туған сәбиді бесікке бөлеу мен бесік жырын дәріптеу.

Өлең - көптеген компоненттерден құралатын бір тұтас шығарма. Сол көптеген бөлшектердің бірі – шумақ. Мағжан Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңі 16 шумақты болып келген. Бұл өлеңнің әр шумағы алты жолдан, яки 6 тармақтан тұрады. Себебі, тармақ дегеніміз- өлеңнің әр жолы. Бунақ - белгілі бір дауыс ырғағымен бөлінуі. Бұл өлең 1,2 бунақты.Өлеңнің бірінші тармағы:

Күнім, / айым, / - 2 бунақты,

Еркетайым, / - 1 бунақты,

Бөлейін енді / - 2 бунақты,

Буын саны - сөздің құрамындағы дауысты дыбыстардың санына байланысты. «Бесік жыры» өлеңі 4 – 5 буынды.

Жұмсақ бесік,

Жылы төсек,

Жата ғой, қозым.

Мағжан Жұмабаев поэзиясында 4 буынды өлең өлшемдері көптеп кездеседі. «Бесік жыры» өлеңінен басқа «Қайың», «Жұмбақ» өлеңдері де төрт буынды, 1 – 2 бунақты болып келеді.

Ұйқас – өлең жолдарын біріктіріп, белгілі бір үйлесімде ұстап тұратын өлең бірлігі. «Бесік жыры» өлеңінің ұйқасы а - а - б болып келеді.

Мініп тұлпар, а

Алып сұңқар, а

Тауға кетерсің. б

Ақынның «Бесік жыры» өлеңі 6 тармақты, 4 – 5 буынды, 1 – 2 бунақты, ұйқасының а - а - б болып келуі - Мағжанның қазақ әдебиетіне әкелген өзіндік жаңалығы. Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы «Сегіз аяқ» өлеңі арқылы төл әдебиетімізге сегіз аяқ деген ұйқас енгізген болса, Мағжанның 6 тармақты, 4 – 5 буынды өлеңдерін алты аяқ ұйқасына құрылған шығармалар деп атауға негіз бар сияқты.

Қайталау -белгілі бір ұғымға назар аударту үшін бір сөзді не сөйлемді қайта – қайта айту. «Бесік жыры» өлеңінде қайталаудың анафора мен эпифора деген түрлері кездеседі. Анафора –өлең тармақтарында белгілі бір сөз не сөз тіркесінің жол басында қайталануы. Эпифора -өлең тармақтарында белгілі бір сөз не сөз тіркесінің жол аяғында қайталануы.

Құлыншақтар,

Қозы, лақтар –

Бәрі – ақ ұйқыда.

Сен – жұлдызым,

Сен – көз нұрым,

Кір тәтті ұйқыға ... деген бір шумақта қайталаудың анафора мен эпифора деген түрлері кездессе,

Беу – беу, бөпем,

Әлди, әлди – ай!

Сәулем, еркем,

Күні ертең

Толарсың сен ай... деген шумақтың бірінші және екінші тармағы анафора мен эпифорадан құрылған. Бұл да - ақынның қазақ әдебиетіне әкелген жаңалығы.

.Мағжан Жұмабаевтың «Бесік жыры» өлеңі өне бойы айшықты сөздерге, троптың метафора және метонимия секілді түрлеріне өрілген. Троп дегеніміз – сөзді тура мағынада емес, бұрма мағынасында, әсірелеп, әдемілеп беру. Метафора (грек metaphora – ауыстыру) – троптың (құбылтудың) бір түрі. Құбылыстар мен заттардың ұқсастық белгілері негізінде астарлы мағынада қолданылуы. Қазақ халқының ірі ғалым лингвисі, қазақ әдебиеті теориясының негізін қалаушы, аудармашы, түрколог, ұлт көсемі Ахмет Байтұрсынов өзінің әйгілі «»Әдебиет танытқыш» деген еңбегінде метафораны ауыстыру деп келтіреді. Мағжан ақынның «Бесік жырындағы» ана сәбиінен небір айшықты сөздермен толғанады.

1.«Күнім, айым,

2.Жұмсақ бесік,

Еркетайым,

Жылы төсек,

Бөлейін енді.

Жата ғой, қозым.

3. Сая жаным,

4. Қуанып қалқам,

Балапаным,

Ерке марқам,

Соқсын дауыл, жел.

Қысып сүйермін,

5.Ұйқың тәтті,

6.Сен – жұлдызым,

Ұйқың қатты,

Сен – көз нұрым,

Қозым, құлыным.

Кір тәтті ұйқыға. - деп ана сәбиін « Күнім, айым, балапаным, ерке марқам, қозым, құлыным, жұлдызым, көз нұрым, қарашығым » деген метафоралармен еркелетіп қана қоймайды,«жас бөрім, сырттаным, арыстаным, жас жолбарыс » деп ана баласының « арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты », жауынан тайсылмайтын, елі үшін атқа қонатын батыр болатынына үміт артады.

7.Сен еріме,

8.Алмас қылыш,

Жас бөріме,

Найза құрыш,

Қарсы кім тұрар?

Белге буарсың.

9.Сен, сырттаным, .

10. Жас жолбарыс,

Арыстаным,

Жаумен алыс,

Жауды қуарсың

Шаңға, қанға бат.

Бұл жоғарыдағы зерттеуде ақын шығармасы көркемдік ерекшелігі жағынан биікте тұрғаны, ақынның өлең құрылысына енгізген жаңалығын көруге болады.

Балапаным,

Соқса дауыл, жел

Болма алаң

Сүйген анаң

Сақтар, анық біл..- деп нәрестесін қорықпауға, батыр болуға шақырса,