Махамбет өлеңіндегі жәңгір хан мен баймағамбет сұлтан бейнесі

Мазмұны

Пікір

Андатпа

Кіріспе

Махамбет өлеңіндегі Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтан бейнесі

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер

Аңдатпа

Қазақтың ақындық поэзиясы халықтың ежелгі дәстүрлерінен бастап бүгінгі заманға жеткен, енді болашаққа ұласатын тарихындағы барлық оқиғалардың халық арасындағы ықпалды рухани арна болып келеді. Бұл жобада көркем шындық сөз өнерінде көбіне-көп Жәңгір хан–Баймағамбет образдар жүйесі жеке-жеке талданып, Исатайдың қаһарман ретіндегі өмір шындығының өлеңге айналуы зерделенді. Солардың ішінде Исатай мен Махамбет – өшпес ерліктің, елге адалдықтың символы ретінде анықталған.

Бұл жобада ақын өлеңдері–ұлттың ұраны, туы, сонымен бірге жылнамасы да іспетті көрсетіледі. Тарихи көтерілісті басынан аяғына дейін суреттеп, оған қатысқан адамдардың атын атап, халықтың тумысынан да хабар бере отырып, өзіндік пікірін де қосып, ерлік пен елдік туралы да тарихи шындықты баяндаған сондықтан бұл жобада қалай талданса да ақын өлеңдері тарлық етпейтін керегесі кең дүние.

Annotation

Kazakh poetic poetry is an influential spiritual channel among the people of all events in the history of the people, from the ancient traditions of the people to the present, which now extends to the future. In this project, artistic reality in the art of speech, the system of images of Zhangir Khan-Baimagambet was analyzed individually and the transformation of the reality of Isatai's life as a hero into a poem was studied. Among them, Isatai and Makhambet are identified as symbols of indelible courage and loyalty to the country. This project reflects the poet's Poems–the motto, the flag of the nation, as well as the yearbook. He described the historical uprising from beginning to end, called the names of the people who participated in it, told about the Native people, added his own opinion, told the historical truth about heroism and country, and therefore, no matter how it is analyzed in this project, the poet's poems are a wide world.

Кіріспе

Бұл ғылыми жобада Махамбет Өтемісұлы өлеңдеріндегі тарихи шындықты, яғни ғылыми жобаның тууына негіз болған Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтан туралы тарихи жағдайдың мән-маңызын зерделеп, сол кездің дәуір тынысына талдау жасалады. Сонымен қатар ақынның шығармашылық ой-өзегінің туу үрдісі, оған ықпал еткен басты тарихи, қоғамдық-әлеуметтік факторлар анықталады. Махамбет поэзиясына негіз болған өмір шындықтары айтыла отырып, оның өмір шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ойлау даралығы, өлеңдеріндегі көркемдік элементтерді қолданудағы шеберлігі, сөз саптауы пайымдалады және трагедиялық қаһарман – Исатайдың, лирико –трагедиялық қаһарман ретіндегі ақынның өз «мені»–нің кескіндері және Жәңгір хан–Баймағамбет образдар жүйесі жеке-жеке талданады.

Мақсаты мен міндеттері: Махамбет Өтемісұлының көтерілістің ұраны болған жырларындағы хандар мен билеушілерге сипаттама беру, оның поэзиясының құрылымдық–статистикалық моделін анықтау. Бұл ретте ақынның шығармашылық өнерінің шеберлік қырлары мен басты ерекшеліктерін тану үшін алдыма мынадай міндеттер қойдым:

–– батыр ақынның өлеңдері арқылы Хандар мен ел билеушілердің дәуір шындығын айқындауда, оның поэзиясы замана шежіресінің айнасы екендігін көрсету;

– жауынгер ақынның өмір шындығынан көркем шындық тудыру жолындағы шығармашылық шеберлігін, даралығын саралау;

– Махамбет поэзиясындағы ұлттық құндылықтардың маңыздылығын айқындап, ұлттық мүдде тұрғысынан көрінісін зерделеу.

Ғылыми жобаның теориялық және әдіснамалық негіздері: Жұмыстың негізгі дерек көздері ретінде ақын поэзиясын зерттеуге арналған ғылыми еңбектер мен баспасөз беттерінде жарияланған ғылыми мақалалар пайдаланылды. Солардың ішінен ақын шығармашылығын ең алғашқы зерттеушілер Х. Досмұхамедовтің, М. Әуезовтың, сондай-ақ, Махамбет поэзиясына әр жылдарда арнайы зерттеу жүргізген көрнекті ғалымдар Қ.Жұмалиевтің, Ә.Қоңыратбаевтың, Б. Аманшиннің, Қ. Сыдиқовтың, Қ. Өмірәлиевтің, Р. Нұрғалидің, З. Қабдоловтың, Р.Сыздықованың, Ғ.Әнестің, Ә.Сарайдың, С.Мақпырұлының ғылыми-теориялық еңбектерін басшылыққа алдым.

Ғылыми жобаның құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Махамбет өлеңіндегі Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтанның бейнесі

Махамбет өлеңдері тот баспайтын алмас қылыштай күн өткен сайын жарқырай түсетін асыл бабаларымыздың еліне, халқына теңдікті, бостандықты аңсаған ұлы арманының орындалғанын көріп отырған бүгінгі жас ұрпақ, біз үшін үлкен тәрбие, өнеге. Оның өлеңдері – біз үшін мақтаныш, әрі тәуелсіздік алдындағы үлкен жауапкершілік. Шынында да, бізге тәуелсіздік оңайлықпен келген жоқ, ол Махамбет айтқандай «Мұз жастанып, темір төсек жастанып, елімен халқының азаттығы жолында қасық қаны қалғанша күрескен ерлердің қанымен, жастығымен, жеке бастың бақыт баянын сарп еткен азаматтардың өмірімен келді». Сондықтан Махамбет өлеңдері – бүгінгі және болашақ ұрпақтың бойында ерлік пен елдік рухын терең сезіндіруде ұстанар негізгі құрал.

Махамбет өлеңдері сол көкейкесті мұрат жолындағы күрестің жылнамасы, «көпшілктің өз үні, өз тілі, өз арман-талабы... [10] Яғни Махамбет өлеңдері –тарихта болған оқиғалардың көркем кестесі, ер намысы, ел рухы! Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтанға қарата айтқан әйгілі жырларында тек ХІХ ғасырдың емес, адамзат бастан кешірген күллі бодандық дәуірлерінің драмасы жатыр. Мәңгілік шабысқа шыдас беретін Махамбеттің құдіретті сөз жебесі Жәңгір ханды да, Баймағамбет сұлтанды да қатыгездіктің жалауындай желбіретіп, тарих кеңістігінде әлі де ұшып келеді. Рас, өз заманында айналасындағыларды оқытып, мектеп ашып, қазақтың сауаттануына алғаш жол ашқандардың бірі – Жәңгір ханның атқарған еңбегінің бағасы енді беріле бастады. Оның қоғамдық қайраткер болғанын да тарих жасыра алмайды. Біз үшін тарихымызда өткен қоғамдық қайраткерлеріміз де, күрескер ақындарымыз да қымбат. Ал кезінде олардың өз араларында нендей жағдайлар болды, ол – тарихшылардың сыбағасы. Біз бұл екі билеушіге Махамбеттің өлеңдері тұрғысынан қараймыз. Оның үстіне тіршіліктің қақтығысы поэзияға айналғанда, ол пендешілік өмірдің тура көшірмесі емес, оның өнерге, рухқа айналған түрі болып көрініс табады.

Қазақ хандарының ішінде көркем шығармада біздің ғасырға өзінің шынайы болмысы жөніндегі, өзінің күллі іс-әрекетімен, халық алдындағы қылмысымен, бірақ мектеп салдырып, білім отын жағуға ұмтылған игілікті ісімен де нақты жазба деректер бойынша жеткен Жәңгір хан ғана «Ол арғы-бергі қазақ хандарының ішіндегі ең білімдісі еді» Орынбор губернаторы В.А. Перовский оған «ақылды және көреген», «ақылды және мейлінше епті» деген баға береді» - деп жазады Ә. Кекілбаев [16] Оның үстіне ол патша үкіметінің қазақ даласындағы таянатын таянышы еді. Махамбеттің кімге қарсы шығып отырғанын осыдан-ақ білуге болады. Ол Жәңгір ханның осы білімділігі, осы ақылдылығы мен ептілігі патша үкіметінің қолдауына ие болғандығы бұратан халықтың тұрмысының жеңілдеуіне мүмкіндік әпереді деп үміттенді. Бірақ олай болмай шықты. Олай болуы мүмкін де емес еді. Махамбеттің қайнаған кегі мүмкін еместі мүмкін етпекке ұмтылыс жасады. Ол жолдағы ең бірінші кедергіні Жәңгір ханың әрекетінен көрді. Жәңгір ханның кескіні оның шығармаларында өзінің бар бітім-болмысымен мен мұндалап тұрғаны да сондықтан.

Бұхар жыраудың сипаттауындағы Абылай ханды біз негізінен тек жақсы жағынан ғана білеміз. Демек, біз оны толық білмейміз. Ал Жәңгір ханның жақсылық жағын жылнамалар жазып қалдырған болса, жамандық жағының анықтамасы Махамбеттің поэзиясында. Демек, Жәңгір хан қазақ хандарының ішіндегі біз үшін ең айқыны, ең танымалдысы, ең білімдісі, ең мықты қайраткер, бірақ қатыгезі, ең айлакері, ең сатқыны, ең пайдакүнемі. Ал осындай кейіпкер Махамбет поэзиясында қалай көрініс тапқан?

Хан емессің қасқырсың,

Хас албасты басқырсың [1].

Махамбет өлеңдерінің дауылдай жапыратын екпіні өзінің жолынан небір теңеулерді өр қырандай іліп ұшады. Жәңгір ханға теңеу іздегенде Махамбеттің қолына қасқырдың іліккені де содан болар. Бұл қарапайым халықтың түсінігі үшін де ұтымды теңеу. Осы жолдардағы қасқыр мен албастының ақынның аузына қатар түсе қалуы да тегін емес екеніне көз жеткізуге болады. Өйткені қазақ ауыз әдебиетінде қасқыр туралы да, албасты туралы да көп айтылады, Аңыз әңгімелерде оларға кең орын берілген, бұлардың образ ашуда өздеріне тән белігі бір арқалар жүгі, атқарар қызметі бар. Өйткені көркем әдебиет құр сөзбен жасалмайды.

Оның керегесін керіп, шаңырағын көтеретін кейіпкер сан түрлі болады. Жаратылыс әр тіршілік иесіне әр түрлі мінезбен тіршілік етуінің өзіне тән айла-тәсілімен жаратты. Соған сәйкес оларға инстинкт берді. Ауыз әдебиетін жасаушылар тіршілік етудің қатал заңын бейнелеу үшін, қажетті әр түрлі кейіпкерлерді ерекшелеп көрсету үшін жаратылыс берген осы қасиеттерді пайдаланады. Сондықтан да оқиғаны өрбітетін кейіпкерлер құстың ұшқырлығын, теңіздің тереңдігін, қасқырдың жыртқыштығын, аққудың асылдығын, жаңбырдың нұрын иеленеді. Ауыз әдебиетіндегі сан дауысты, қырық қылықты, тоқсан мінезді бұл кейіпкерлердің кемшілігі бірі бар жерде екіншісі өмір сүре алмайтын, сондықтан да бірін-бірі жою үшін, қан-жоса күрес жүргізетін образдар. Мысалы, қасқыр жыртқыштықтың, өлермендіктің, қауіп пен қатердің белгісі, момынның жауы. Махамбет Жәңгір ханды адам кейіпіндегі осы жыртқыш қасқыр ретінде бейнелеп тұр. Адамға балама ретінде қасқырдың алынуы сол адамның бойындағы адамға тән болуға тиісті кейбір еркешіліктерді жойып, оның орнына басқа бір ерекшеліктерді айқындап көрсеткен. Сонда оқырманның көз алдына адам-қасқыр бейнесінде пайда болады. Ал албасты не? Түркі тілді халықтардың аңыздарында жиі айтылатын «

Қазақ ұғымында албастылардың патшасы, яғни, өлілер дүниесінің патшасы болатындығы туралы да түсінік бар. Яғни, өлілер дүниесін албастылар мекендейді. Демек «албасты басу» деген ұғым жын-шайтан арбап, адамның тіршілік белгісінен айырлып, өлі жандай әлсіреп, ештеңеге қауқары жоқ дәрменсіз, бейшара кейіпке түсуі деген мағынада айтылатын болса керек. Махамбет Жәңгірді жыртқыш ретінде бейнелеп өтеді де, ол қасқырдың күшіне қайтаруға өлілер дүниесінің албастысын жұмсайды. Себебі аңыздардың айтуынша албастыларды адамның жеңуі оңай емес. Жәңгір ханды тек сол өлілер елінің патшасы жеңбесе, өзінің жеңе алмасына көзі жеткен Махамбет халықты бодандықта ұстаушының кескінін осындай өткір сөздермен, кеңінен алып кескіндеген.

Хан емессің, ылаңсың,

Қара шұбар жылансың.

Хан емессің ,аярсың,

Айыр құйрық шаянсың [1].

Хан емессің, ылаңсың,

Қара шұбар жылансың.

Хан емессің ,аярсың,

Айыр құйрық шаянсың [1].

Қазақтардың, албастының, жыланның, шаянның негізгі қасиеттері арқылы көркем шығармадағы Жәңгір ханның әрбір қырынан алып қарағандағы суретін осы сегіз жол өлеңнен көреміз. Автор Жәңгір ханды осы мақұлықтардың бейнесін суреттеп айту арқылы, оның бойында қазақ хандарына тән ірі, кесек мінездің жоқтығын айтып, өкінетіндей. Жылан мен шаянның шақпа мінез Жәңгір ханның бойындағы аярлықтың суретін салып тұр. Булығып келіп шағып өлтіретін мінезімен оның хан болуына ылайық еместігін айтады. «Хан емессің» деп қайталап айтып отырғаны да содан. Ақыры ақынның Жәңгірге алдын ала берген кескіндемесі мен ханның өзінің қылығы бір-бірімен дәл келеді. Ол бұта түбінде бұғып жатып шағып алатын улы жыландай өз адамдары арқылы арбап, ақынды өлтірді. Махамбеттің көрегендігін сөз ішіндегі көркемдік құралдар арқылы дәл жеткізетін шеберлігі осы өлеңде тұр.

Мені елден айырған-

Хан Жәңгірдің екпіні [1]

Мені елден айырған-

Хан Жәңгірдің екпіні [1]