Махамбет Өтемісұлы шығармалары бойынша ашық сабақ 9 сынып

Мектеп: «Қарабұлақ орта мектебі мектеп жасына дейінгі шағын орталығы бар» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Сабақ тақырыбы: М.Өтемісұлының ақындық азаматтық бейнесі. «Баймағамбет сұлтанға айтқан өлеңі», «Мен,мен едім»

Күні: 23.01.2019ж

Мұғалімнің есімі: Ахатова Ж.А.

Сынып: 9

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ мақсаттары:

Махамбеттің өмірі мен шығармашылығы жайлы алған білімдерін тереңдету, қосымша мәліметтер арқылы ақын туралы деректермен таныстыру, өлеңдерінің мазмұнын меңгерте отырып, тақырыбы мен идеясына назар аударту.

Бағалау критерийлері:

(жетістік критерийлері,табыс критерийлері,күтілетін нәтиже деп те атайды)

Барлық оқушылар: Махамбеттің өмірі мен шығармашылығы жайлы алған білімдерін тереңдетеді

Оқушылардың басым бөлігі:өлеңдерінің тақырыбы мен идеясын түсінеді

Кейбір оқушылар: өлең шығарады,эссе жазады

Тілдік мақсаттар

Тілдік дағдылар:оқылым,айтылым,жазылым

Арнайы пәндік лексика мен терминология: Қиянат-зорлық,зомблық

Дауылпаз ақын-азаттық,бостандықтың жаршысы

Диалог құруға арналған пайдалы тіркестер мен фразалар: ««Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі» қашан болды ?

Талқылауға арналған сұрақтар:Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Құндылықтарды дамыту

Жұпық жұмыс,топтық жұмыс

Пәнаралық байланыстар

Тарих,география

АКТ қолдану дағдылары

Ғалматордан қажетті ақпарат іздейді

Алдыңғы оқу/Бастапқы білім

5 сынып

Саралау: Сіз қосымша көмек көрсетуді қалай жоспарлайсыз?Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлайсыз?

Берілген тапсырманың өзінің деңгейңе байланыстысын орындайды

Бағалау:Оқушылардың үйренгенін,материалды меңгергенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?

Топ басшысының бағалау

Жоспар

Жоспарланған уақыт

Басталуы

1 мин

3 мин

6 мин

Ортасы

15 мин

Жоспарланған жаттығулар

1.Раппорт орнату

«Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі» қашан болды ?1836-1838ж.ж

Үй тапсырма

1.«Зар заман»өлеңін мәнерлеп оқу.

2.«Ресей халқының қазақ даласына қоныстануының пайдасы болды ма?» деген тақырыпта көзқарасын жазу.

3.М.Мөнкеұлы туралы туралы қосымша іздену

• Жаңа білім бойына мәлімет алады

М.Өтемісұлы (1804-1846) ж

1.Тапсырма.топтық тапсырма

1. Махамбеттің балалық, жастық шағы2.Көтеріліске шығу себептері

3. Шығармалары

Ресурстар

оқулық

1-топ

Махамбеттің шыққан тегі?

Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.2. Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты не?

2-топ

Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?

3-топ

1.Өлеңдерінің тақырыбы

2.Өлеңдерінде қолданылатын сөздер

3.Ақынның күйлері,ерлікке арналған өлеңдері

Жұптық тапсырма

«Мен мен едім, мен едім» өліңін мәнерлеп оқып, идеясын ашайық. Өлеңді оқымас бұрын «Мен» - нің мағынасын ашайық. «Мен » сөзінің мағынасын өздеріңе қаратып, өздерің жайлы не айтар едіңдер?

Ендігі кезекте Махамбет өлеңіндегі «Мен» сөзінің мағынасын ашып көрейік. Осы өлеңі арқылы Махамбетті қай қырынан танимыз? Мұндағы «Мен» - Махамбеттің бүкіл болмысы, Махамбеттің күрескерлік әлемі, Махамбеттің батыр жүрегі. Осы «Мен» арқылы оның ісі, күрескерлігі, ерлігі, елге деген махаббаты, елдің тәуелсіздігіне деген жауапкершілігі, дұшпанына деген ыза кегі көрінед

Мен едім» өлеңі Өлеңнің мазмұны: Өлеңнің тақырыбы: Өлеңнің идеясы: «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» өлеңі Өлеңнің мазмұны: Өлеңнің тақырыбы: Өлеңнің идеясы:

Ғаламтордан іздену

Аяқталуы

10 мин

Жеке жұмыс

Жылдар сөйлейді.1804,1834,1829,1831,1846

Үйтапсырмасы. Ғаламтордан қосымша мәлімет іздеп келу.Жеті атасын тауып келу

Ұнаған өлеңін жатқа айтып келу

Кері байланыс «Білім ағашы»әдісі

Қосымша ақпарат

Сабақ бойынша рефлексия

Сабақтың оқу мақсаты шынайы ма?

Бүгін оқушылар не білді?

Сыныптағы ахуал қандай болды?

Мен орындаған саралау шаралары тиімді болды ма?

Мен бүкіл уақыт ішінде үлгердім бе?

Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім және неліктен?

Қорытынды бағамдау

Қандай екі нәрсе табысты болды (оқытуды да,оқуды да ескеріңіз )?

Қандай екі нәрсе сабақты жақсарта алды(оқытуды да,оқуды да ескеріңіз)?

Сабақ барысында сынып немесе жекелеген оқушылардың жетістіктері/қиындықтары туралы не білдім?Менің келесі сабағымды жетілдіруге не көмектеседі,неге көңіл бөлу керек?

Тексерілді: А.Н.Тайботанова

Арғы атасы Мәлі Нәдір шахтың баласы екен. Дауыл кезінде кемелері апатқа ұшырап, 4-5 жасар баланы жағада жатқан жерінен беріш руының адамдары тауып алады. Баланың мойнында алқа болады. Сол алқада «Нәдір шах ұлы Мәлі» деген жазу болады. Жаубасар батыр Мәліні өз баласындай бағып-қағып өсіреді. Ержеткенде еншісін беріп, бөлек шығарады. Тек шыққан тегі кірме деп Мәлі емес, Құлмәлі атап кетеді. Құлмәлінің бәйбішесінен Шыбынтай, Өтеміс, тоқалынан Қобдабай, Айтбай туылады.

Өтемістің 4 әйелі болған. Өтемістен туған он едік деген осы 4 әйелінен туған балалары еді.

Өлеңдерінің тақырыбы: Ел, Халық жайы, Замана, Адам, Ерлік. Махамбет өлеңдерінде қолданылатын сөздер : Жер – су атаулары, Туыстық атаулары, Қару – жарақ атаулары, Қоғамдық – әкімшілік мәнге ие атаулар, Кірме сөздер, Ерекше сөздер

Исатай-Махамбет котерілісі туралы не білесіңдер?

Ол қай кезде,қай жерде болды?

--Асқақ әуелімен Исатай басшының соңынан ерген ереуіл ақыны Махамбет болды.Намысшыл батыр,әрі өр ақын Махамбет өктелдікке,озбырға өрттен жаны шиыршақ ата,ереуілдене Алтай беріп,майданда Исатаймен бірге шығуға бел байлады.1836 жылы 14 сәуір куні Қиялмала деген жерде болды.

- Махамбеттің ата тегі туралы не білесің?

- Махамбеттің арт атасы Қызылбас (парся ) жұртынан.Парсының нәдірше деген патшаның баласы екен, дарияда серуен салып жүргенде кемесі жарылып,Каспий теңізінің бергі бетіне ығып шығады.Баланың аты Құланияз екен.

- Махамбеттің әкесі әкесінің әкесі кім?

Беріш руынан шыққан.Жайық атадан-Дәулет,-Тұмаш,-Жаубасар-Күлмәлі.Ол Құлниязды-Күлмегі деп кеткен.Күлмәлінің қазақ әйелінен-Шыбынтай,Өтемістен-Махамбет дүниеге келген.

-Махамбет қандай дүниеден шыққан?

Махамбетің әкесі Өтемісұлы Жайықтың бергі бетінде Айшуақ хандық құрған тұста беделді бидің бірі болған.

-Махамбет Өтемісұлы қашан,қай жерде дүниеге келді?

1803жылы Орал облысының Орда ауданында,Нарындағы Бекетай құмында дүниеге келген.

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?(Исатай қаза тауып, көтеріліс басылған кезеңді екіге бөліп қарастыруға болады:Махамбеттің жайықтан өтіп, қол жиюға әрекеттен

Тарихи кезең

Ақын өмірі мен шығармашылығы

Әдеби мұрасы

ХІХ ғ. І жартысында қазақ жерінде Ресей патшалығы мен Қоқан хандығының отарлау саясаты кең өріс алды. Елде хандық құрылым жойылып, аға сұлтандық әкімшілік – басқару жүйесі жүзеге аса бастады. Қазақ даласында капиталистік элементтер бой көрсете бастады. Жаңа қоғамдық қатынастар халыққа жайлы болмады, тұрмысы күннен-күнге нашарлай бастады, әсіресе, халықты есепсіз салық түрлері шаршатты. 1836-1838 жж. Бөкей ордасында болған көтерілістің қозғаушы күші шаруалар болды. Алғашында бұл көтеріліс шаруалар көтерілісі деп сипатталды. «Бұл ұлт – азаттық көтеріліс еді.. Оның қозғаушы күші , сипаты, барысы, мақсат – мүддесі жөнінде мол деректер келтіріілді. Исатай Тайманов жайында бұрын айтылмай келген шындық-тардың бетін ашады»,- дейді Байтұрсын Ілияс Зұлқарнай

Махамбет Өтемісұлы (1803-1846)Махамбет Өтемісұлы 1803 жылы Ішкі Бөкей Ордасы , қазіргі батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданының Нарын құмында туған. Махамбет арабша , орысша хат таныған, араб – парсы, түрік,татар, орыс тілдерін меңгерген. Ол – ақын, шешен, батыр, күйші, жырау, қол бастаған қолбасшы, азаттық үшін күрескен , елін сүйген азамат. Махамбет Өтемісұлы - 1836—1838 ж. И. Тайманұлыбастаған шаруалар кетерілісініңжалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушы-лардың бірі. Махамбет өзі Жәңгір ханның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 ж. қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтан-дарға қарсы кекті жырлар тол-ғайды, халықты күреске шақы-рады.Көтеріліс жеңіліспен аяқ-талғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, Хиуаелдерін саға-лайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш са-лады. Бұл ниеті нәтижесіз бол-ды, Бөкей ордасында қолға тү-сіп, Орынбор түрмесіне қамала-ды. Тұтқыннан босағаннан ке-йінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалы-ларының қолынан 1846 жылы 20 қазанда қаза тапты. Денесі Қараой өңірінде жерленген.

Ақын шығармалары Ел мен жер туралы өлеңдері «Нарын»,«Нарында»,

«Адыра қалған Нарынның», «Ұлы арман», «Абайламай айрылдым», «Мен Нарыннан кеткенмін», «Қызғыш құс», «Еділ үшін егестік», «Жайықтық бойы енді су», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны».

Ерлік жырлары «Ереуіл атқа ер салмай» «Орай да борай қар жауса»

«Тар қамау» , «Ұл туса», «Еділ үшін егестік», «Жайықтың бойы енді су», «Соғыс», «Атадан туған аруақты ер», «Беркініп садақ асынбай», «Біз ер едік», «Күмісті мылтық қолға алып», «Туған ұлдан не пайда», «Бағаналы терек жарылса»

Исатай туралы өлеңдері

«Мінгені Исатайдың Ақтабан -ай», «Исатай деген ағам бар», «Тайманның ұлы Исатай», «Тарланым», «Әй, Махамбет жолдасым», «Мұнар күн».

Ақынның өз бейнесі жасалған өлеңдері

«Менің атым Махамбет»,

«Мен тауда ойнаған қарт марал», «Мен ақсұңқардан туған құмаймын», «Сөйлесем даңқым аңқыған», «Қарағай шаптым шандоздап», «Еңселігі екі елі», «Жалғыздық» Күйлері

«Өкініш», «Қайран Нарын», «Жұмыр қылыш», «Жорық», «Ақтабан», «Шілтерлі терезе», «Тарлан» - барлығы 11 күйі 1982 жылы «Шашақты найза , шалқар күй» деген атпен күйтабаққа жазылған.

1-топ

Махамбеттің шыққан тегі?

Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.2. Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты не?

2-топ

Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?

3-топ

1.Өлеңдерінің тақырыбы

2.Өлеңдерінде қолданылатын сөздер

3.Ақынның күйлері,ерлікке арналған өлеңдері

1-топ

Махамбеттің шыққан тегі?

Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.2. Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты не?

2-топ

Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?

3-топ.1.Өлеңдерінің тақырыбы

2.Өлеңдерінде қолданылатын сөздер

3.Ақынның күйлері,ерлікке арналған өлеңдері

1-топ

Махамбеттің шыққан тегі?

Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.2. Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты не?

2-топ

Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?

3-топ

1.Өлеңдерінің тақырыбы

2.Өлеңдерінде қолданылатын сөздер

3.Ақынның күйлері,ерлікке арналған өлеңдері

-топ

Махамбеттің шыққан тегі?

Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.2. Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты не?

2-топ

Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші?

Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз?

3-топ

1.Өлеңдерінің тақырыбы

2.Өлеңдерінде қолданылатын сөздер

3.Ақынның күйлері,ерлікке арналған өлеңдері

Тарихи сипаты

Әдеби мұра

Қоғам. Оқиға. Тұлға. ХІХ ғасырдың І жартысындағы қазақ қоғамында іргелі өзгерістер өріс алды:

Қоқан хандығы 1814-1815 жж. Түркістан,Жетісуды күшпен бағындырды;

ХІХ ғасырдың І жартысында Ресей отарлау саясатының зардаптары күшейе түсті.

ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінен бастап, Ресей патшалығының отарлауы мен феодалдық қысымдарға қарсы күрестер, қозғалыста етек алды;

Көтеріліс жеңілгеннен кейін Махамбет ел ішінде жүре алмайды. Бір күні Баймағамбет пен Махамбет оңашада кездесіп қалады. Батыр үйге қару –жарағын тастамай кіреді. Баймағамбет батырдан «Исатаймен бірге не мақсатпен күреске шықтыңдар?»-деп сұрайды. Батыр «Менің сөзім сізге жақпас»,- деп айта қоймайды. Сұлтан қайта – қайта өтініш қылады. Сонда Махамбет Исатайды жоқтап, «Баймағамбет сұлтанға айтқаны » атты өлеңі дүниеге келген екен. Баймағамбеттің алдындағы жас төрелер ашуланып қызған кезде, сұлтан «Бұлай айтпаса Махамбет…