Майлардың қасиеттері мен адам ағзасындағы рөлі

Алматы қалалық жас натуралистер станциясының экология және адам денсаулығы бөлім меңгерушісі: Жорабаева Динара Жумадилаевна

Май - энергияның көзі. Майлар. Майлардың химиялық және физикалық қасиеті. Адам ағзасындағы ролі.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

Оқушылардың майлардың түрлеріне, ерекшеліктеріне көңілін бөле отырып, жаңа тақырыпты игерту, кейбір кеңінен қолданылатын майлар туралы түсінік беру; оқушыларды еліміздің май зауттарымен таныстыру; Майдың ағзада қорытылуы мен мөлшерімен таныстыру.

Дамытушылық:

Өзіндік жұмыс істеуге баулу, оқушылардың сарамандық жұмыс істеу арқылы ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамыту, алған теориялық білімдерін іс- жүзінде қолдана білуге үйрету.

Тәрбиелілік:

Оқушыларға экологиялық және кәсіптік бағдар беру.

Сабақтың түрі: Жаңа тақырыпты игерту.

Сабақтың әдісі: Жаңа сабақ, сарамандық, тест, өзін - өзі бағалау әдісі, септік ойыны.

Пәнаралақ байланыс: география, тарих, биология, медицина, экология.

Сабақ көрнекілігі: Плакат, Күнбағыс майы, қойдың құйрық майы, жаңғақ, Май алынатын өсімдіктер: Күнжіт, мақсары, күнбағыс; сарамандық жұмысқа арналған құрал- жабдықтары.

Сабақ барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі.

2. Сыныпты отырғызу. «Өзіңді бағалау» тесті бойынша сурет салдырып, талқылау.

3. Жаңа сабақ барысы.

Май – энергияның негізгі қоры

Өсімдіктерде, жануарларда, адамның ағзасында ақуыздар мен көмірсулармен бірге майлар кездеседі. Майларда басқа да күрделі органикалық заттар сияқты тіршілікте маңызды роль атқарады. Май – қуаты мол энергетикалық материал. 1г май толық тотыққан кезде бөліп шығаратын энергия мөлшері 9,1ккал. Ал 1г көмірсудан және 1г ақуыздан 4,1ккал энергия шығады, таза майдың калориялылығы 3770 кДж 100 г міне сондықтанда энергия көзі және қоры деп атаған.

Май дегеніміз не соған тоқталамыз?

Май – табиғи органикалық заттар тобы. Олар іс жүзінде суда ерімейді. Ақуыз бен көмірсулар қатар майларда жануарлар, адам және өсімдіктердің барлық ұлпалары жасушаларының құрамына кіреді. Латын тілінен «LIPOS» май деген сөзінен шыққан. Сондықтанда бір деректерде ғылыми аталуы ретінде липидтер деп атайды.

Майлар тарихы.

Ең бірінші Карл Шееле зәйтүн майынан “май қанты” деген тәтті зат алды.

1779 жылы майда глицирин бар екені анықталды. 1854 жылы француз ғалымы Шеврель Мишель Эжен және Марселен Пьер Эжен Бертло майлардың құрамын анықтады.

Майдың құрылысы

Май үш атомды спирт глицирин және карбон қышқылдарының күрделі эфирі.

Қатты майдың құрамына жоғары қаныққан карбон қышқылдары: пальмитин С15Н31СООН, стеарин С17Н35СООН кіреді. Сиырдың қаймақ майында май қышқылы С3Н7-СООН болады.

Сұйық майдың құрамына жоғары қанықпаған карбон қышқылдары: олеин С17Н33СООН, линоль С17Н31СООН, линольды С17Н29СООН құрамында қос байланысы бар қышқылдар кіреді.

Физикалық қасиеттері

Майлар судан жеңіл, тығыздығы 0,9—0,95 г/см³. Суда ерімейді, көптеген органикалық еріткіштерде (бензол, бензин, ацетондихлорэтан) ериді. Майдың балқу температурасы оның құрамындағы карбон қышқылы қалдығына байланысты. Құрамына қанықпаған қышқыл қалдықтары кірсе, май төменгі температурада балкиды. Агрегаттық күйіне байланысты майлар суйыц және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы, әдетте, сұйық, ал жануар майы қатты болады. Бірак кейде жануар майының ішінде сүйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездесіп қалады. Майдың сүйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныккан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады (1-кесте).

Майлар

Тегі

Мысалдар

Құрамы

Сұйық

Өсімдік тектес негізінен

Күнбағыс, мақта, жүгері, зәйтүн, балық майы

Қанықпаған

Қатты

Негізінен жануар тектес

Қой, сиыр, шошқа, кит, түген, какос майы

Қаныққан

Химиялық қасиеттері.

1)Өсімдік майына натрий корбанатының (Na2CO3) ерітіндісін және калий Перманганаты (KMnO4) ерітіндісін құйса, малина түсі жойылады. Сұйық майдың құрамындағы қанықпаған қышқылдың қос байланысы бар жерінен тотығады.

2)Йод және бром суларының түстері де сұйық майдан түссізденеді.

3)Негіздермен сабындану реакциясына түседі.

4)Майлар қышқыл катализаторлардың қатысумен (H2SO4,т.б.) гидролизденеді.

5)Майға калий перманганаты мен натрий гидроксидін қосса, жасыл түсті зат түзіледі.

Әр топ : «Майлар неліктен сұйық және қатты түрде болады?» деген проблемалық сұрақты шешу үшін өз ойларын айтамыз.

Майлардың табиғатта кездесуі мен маңызы

Барлық өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде майлар болады. Көмірсулар мен белоктар сияқты майлар тағамның негізгі құрам бөлігі.

Майлы тағамдарға сары май, мал майы және өсімдік майы жатады. Адамға тәулігіне 50—70 г май қажет. Үнемі майсыз тағаммен қоректену жүйке жүйесі қызметінің бұзылуына, иммунитеттің төмендеуіне әкеліп соқтырады. Адамның азықпен қабылдайтын майының кемінде үштен бірінің құрамында қанықпаған май қышқылдары бар сұйық майлар болуы керек. Сұйық майдың биологиялық белсенділігі басқа майлармен салыстырғанда жоғары болады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды даяр күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында холестериннің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.

Майдың қажеттілігі Ағзада май тек энергия лық қор рөлін ғана атқармайды, ол сонымен қатар ағзаның барлық талшықтарының құрамдық бөлігі де болып табылады. Осыған байланысты оларды екі дәрежеге бөлу қалыптасқан: резервтік майлар (олар денеде май ткані шоғырланатын «май депосында» жиналады) және протоплазмалық майлар (олар талшық құрылысының құрамына кіреді). Резервтік майлар өзінің қажеттілігіне орай энергия көзі есебінде қолданылады. Майдың жоғары калориялығы ағзаның бірнеше аптаға созылатын аштығында «май депосын» пайдалну арқылы тіршілік етуіне мүмкіндік береді. Егер ағза ең ақырғы жүдеу сатысына жетіп, адам аштықтан өлседағы оның денесінде бәрібір белгілі бір мөл шерде май және май тәрізді (2 пайызға жуық) заттар сақталады. Бұл май талшық құрылысымен тығыз байланысты және ол физиологиялық қызмет атқару үшін өте қажет. Протоплазмалық майлар және май тәріздес заттар белоктармен қосылып комплексті қосылыс түзеді және осы күйінде клетка (талшық) қабығының (мембранасының) және субклеткалық құрылымының құрамына енеді. Олар денедегі судың, тұздардың, амин қышқылдарының, қанттың клетка ішіне енуін және одан зат алмасуда пайда болатын қалдықтарды шығаруды реттеуге көмектеседі.

Дені сау адамның күнделікті тағамының жалпы калориясының 30 пайызы майдан құралуы тиіс. Басқаша айтқанда, адам күніне 80-100 грамм май жеуге тиіс. 100 грамм сиыр етінде 20 грамға дейін, қаз етінде – 27, шұжықта – 17, ірімшікте – 30, қаймақта – 25, сүтте – 3 грамға дейін май бар.

Организмде майлар асқазан асты безі мен ішек сөлі құрамындағы ферменттердің әсерінен гидролизденіп, глицерин мен карбон қышқылдарына ыдырайды. Май ыдырағанда бөлінетін өнімдер ішек бүрлері арқылы сіңеді де, басқа биологиялық процестерге қатысады, организмге қажетті жаңа майлар синтезделеді. Синтезделген май лимфа жүйесі арқылы қанға сіңіп, қанмен организмнің басқа мүшелеріне тарайды. Клеткаларда зат алмасу процесіне қатысады.

Майлар гидролизденіп, өнімдері біртіндеп тотығады. Ең соңында олар көміртек (ЫВ) оксиді мен суға айналады. Бұл процестер экзотермиялық — организмнің тіршілігіне қажетті энергия бөледі. Осылайша май биологиялық отын, тірі организм үшін энергия көзі болып табылады. Май қорытылғанда бөлінетін энергияның мөлшері көмірсулар мен белоктардан бөлінетін энергиядан екі еседей артық

Құйрық майы суық тигенде жақсы көмектеседі, жоғарғы тыныс жолдарының аурулары – бронхит пен трахеит, бронхопневмонияны емдеуде таптырмас ем. Май алмасудың бұзылуында, бауырдың май дистрофиясында ішке қабылданады.

Қабылдау тәсілі. Ұйықтар алдында кеудені, арқаның жоғарғы жағын және де балтыр мен табанды үгітілген сарымсақ қосылған еріген құйрық майын уқалап жағыңыз (жай жақпай, уқалап сіңдіріңіз). Мұндай процедураны балаларға жүргізген жақсы, себебі жылыту жұмсақ, нәзік жүріп, жақсы нәтиже береді.