Мәңгілік ел мұраты және Алаш идеясы эссе

МӘҢГІЛІК ЕЛ БОЛУДЫ МҰРАТ ЕТКЕН АЛАШ ИДЕЯСЫ

ЭССЕ

«Тәуелсіздікпен бірге біз елдік дәстүр мен мемлекеттік мәдениетті жаңғырттық. Осылайша, төрткүл дүниені ат тұяғымен дүбірлеткен даңқты бабалардың «Мәңгілік ел» мұратын қайта жалғадық. Тегеуріні берік, тепкісі қатты заманда тең жарымынан айрылған халқымыз ана тілінен, қасиетті дінінен көз жазып қала жаздады. Дегенмен, соның бәрі халқымыздың рухын жасыта алған жоқ, азаттыққа деген аңсарын жеңе алмады». Бұл Елбасымыздың «Мәңгілік ел» болу мұраты жайындағы сөзі еді.

Иә, XX ғасыр қазақ өлкесі үшін ең ауыр да азапты кезеңдердің бірі болды. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс, Қазақстандағы Ақпан және Қазан революциялары, азамат соғысы, шетелдік интервенция, 1921-1922 жылдардағы ашаршылық, 1916 жылы 25 маусымда «Бұратаналарды тыл жұмысына алу туралы» қаулы сынды көптеген тарихи қилы кезеңдер бастан өтті.

Бір ғана мысал, 1921-1922 жылдардағы ашаршылықта демографияға өзіндік салқынын тигізбей қоймады. Кеңес Нұрпейісовтің «Көмусіз қалған боздақтар» атты мақаласында 1921-1922 жылдар аралығындағы ашаршылықты былай сипаттайды. «1921 жылдың күзіне қарай Совет елінде 20 миллионнан астам адам аштыққа ұшырады. Аштық өзімен бірге эпидемиялық ауруларды – сүзекті,іш ауруын,тырысқақты, обаны, т.б. ала келді».

Алаш идеясының негізгі көздеген мақсаты - қазақ халқының отарлық езгіден азат, тәуелсіз егеменді мемлекет құру, ұлттық мәдениетті өркендетіп, оқу-ағарту саласын дамыту болды. XX ғасырда негізгі алға қойған Алаш арыстарының арман - мақсаты қазіргі таңда шынайы шыңдыққа негізделіп, «Мәңгілік ел» идеясымен ұштасып отыр.

Алаш қозғалысы немесе Алаш партиясы XX ғасырда саяси аренада өздерін қай жағынан алсақта озық әрі жан-жақты көрсете білді. Алаш болып ұйымдасқан партияның құрамындағы азаматтардың саны аз болғанымен де олардың сапасы қай жағына болсын, жоғары әрі биік дәреже еді. Сондықтан да олардың қазақ тарихында алатын орындары ерекше. Қанша заман, қанша ғасыр өтсе де қазақтың осындай абзал азаматтары қазақ тарихында мәңгі қалады. Себебі олар «Мәңгілік ел идеясының» негізгі тұтқасын қалаушылар. Алаш арыстары – қазақтың нағыз зиялы өкілдері десек қателеспейміз. Осы зиялы қауым өкілдерінің басын бір шаңырақ астына біріктіре білген, олардың негізгі көшбастаушысы болған Әлихан Бөкейханов еді. Әлихан Бөкейханов туралы белгілі алаштанушы Кеңес Нұрпейіс былай деп жазады. «Әлихан жан-жақты білімді, сұңғыла саясаткер болды. Оның саясат жүргізу мен Алаш қозғалысын басқару қызметінде батыс өркениетіне жақындығы айқын көрінді. Ол панисламшыл және пантүркішіл ағымдарға түсіністікпен қарады. Жан-жақты білімпаз және тәжірибелі саясаткер ретінде айтылған ағымдардың пайда болу себептерін жақсы түсінді және олардың жетекшілерінің іс-әрекетіне сыни көзбен қарады. Ал XIX ғасыр басында Орталық Азия мен Ресейдің бас

Қары қалың, қатты қыстың артынан көгі мол жақсы жаз келмеуші ме еді? (Абай) Топ бастаған марқасқа көсем мүйізі қарағайдай - Әлихан, қалың еліне «маса» болып шырылдаған Ахмет, «Көзіңді аш, оян қазақ!» деп жар салған Міржақып, «Қазақтың айнасы» бола білген Шәкәрім, Смағұл, Мағжан, Тұрар, Мұстафалар ғасыр жүгін арқалап, жаңалықтың жаршысындай ХХ ғасырда іштей дербестікті аңсап тарих сахнасына дәл осы кезде көтерілді. Алғашқы тобының басым көпшілігі әмбебап мамандар болған сол қазақ зиялылары 1917 жылы Алаш партиясын құрды. Олар Петербург, Москва, Қазан, Варшава, Сібір қалаларындағы институттар мен университеттерде арнаулы орта білім беретін оқу орындарында білім алған және жалпыұлттық сұраныстарға жауап беретін абзал азаматтар еді. Ахмет Байтұрсынов қазақ тілі мен әдебиеттанудың нағыз білгірі болса, Халел Досмұхамедұлы медицина, биология және табиғаттану саласын, Міржақып Дулатов пен Сұлтанбек Қожанов математика, Жүсіпбек Аймауытов жантану ілімінде, Мағжан Жұмабаев педагогика оқулықтарын жазып, аянбай еңбектенді. Әр саланың саңлақтарын бір арнаға тоғыстырған – Алаш идеясы болатын. Тар жол тайғақ кешуде қара нарлар жасымай арқасын тосты, қазақтың қаһарман перзенттері неден қаймықсын?!

Тарихшы, алаштанушы Кеңес Нұрпейіс Алаш туралы ұғымды былай деп тұжырымдайды. «Алаш» немесе «Алашорда» қозғалысы бірнеше құрамдас бөлімдерден тұратын күрделі ұғым, олар біріншіден, саяси партия ретіндегі Алаш, екіншіден мемлекеттік құрылым түріндегі Алаш автономиясы, үшіншіден, осы автономияны (Алаш атты қазақтың мемлекеттілігін) басқаруға тиісті болған Алаштың ордасы (Алашорда үкіметі) туралы мәселелер. Басқа сөзбен айтқанда, осы нақты үш мәселе жиынтығы Алаш немесе Алашорда қозғалысы деген ұғымды білдіреді» деп өз пікірін білдірді.

Алаш азаматтары қаншама сындарлы да қатерлі жолдан өтті. Оларды азаптады, атты, бірнеше лагерлерге айдауға жіберді. Қаншама рет Кеңестік идеологияның қыспағында қалды. Олар бірақ кері шегінген жоқ.

Менің ойымша, олардың шегінбеуінің бірден-бір себебі Алаш идеясын ақырына дейін жекізбек болды. Олар осы азаптарға шыдау арқылы елі мен жеріне деген ыстық сүйіспеншіліктерін білдірді деуге толық негіз бар.

Әлихан Бөкейхановтың төңірегіне жиналған Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Халел мен Жаһанша Досмұхамедовтер, Ахмет Бірімжанов, Мұхамеджан Тынышпаев, Мұстафа Шоқай Алаш идеясын насихаттау мақсатында 1913 жылдан бастап мерзімді баспасөз «Қазақ» газетін шығара бастады. ««... газета-халықтың көзі, құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, халыққа газет сондай керек... Жұртым деп халықтың арын арлап, зарын зарлап, халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын қорғап, зарына қарсы тұрып, қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады» - (А.Байтұрсынов) деген тұжырымы арқылы газеттің қоғамда алатын орнын, оның саяси маңызын барынша айқындап берді. Расында, «Қазақ» сол кездегі қазақ қоғамының ащы да өзекті мәселелерін қозғай білді. Газет қазақтың саяси өмірі жөнінен маңызды мақалалар беріп тұрды, көптеген көкейтесті мәселелер бойынша пікірталастар ұйымдастырды…