Алаш идеясы – тәуелсіз ел мұраты ғылыми жоба, 11 сынып

Солтүстік Қазақстан облысы

Уалиханов ауданы Кулыколь ауылы

Әуезов орта мектебі КММ

Тарих пәнінің мұғалімі

Битикеева Самал Кунашевна

Оқушысы:Мухаметрахым Үмітжан Кенжетай қызы

«Алаш орда үкіметінің 100 жыл: тарихы мен тағылымы»

«Алаш идеясы-тәуелсіз елдің басты мұраты»атты ғылыми жоба

Сұраныс беру үлгісі

Облыс,аудан,қала,село(ауыл) атауы

СҚО облысы,Уалиханов ауданы,Кулыколь ауылы

Білім беру мекеменің атауы

Әуезов орта мектебі КММ

Байқау мен номинацияның атауы

«Алаш идеясы-тәуелсіз елдің басты мұраты»атты ғылыми жоба

Білім алушылар үшін:қатысушының тегі,аты-жөні

Мухаметрахым Үмітжан Кенжетайқызы

Жетекшісінің аты-жөні,жұмыс орны,лауазымы

Битикеева Самал Кунашевна тарих пәнінің мұғалімі

Телефоны,е-mаіl

87773201738 ,auezov.skola.77

Мазмұны

Кіріспе............................................................................................3

1917 жылдардағы ресей мен қазақстандағы

қоғамдық-саяси жағдай....................................................

1.1.Алашорда және Кеңес үкіметі......................................................5 1.2. Алаш партиясының құрылуы.......................................................8

1.3. Кеңестік биліктің «Алаш» партиясына қарсы қудалау шаралары.10

1.4 Алаш арыстары..................................................................................12

Қорытынды…………………………………………….....................20

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі………………………..21

КІРІСПЕ

Сонымен XVІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде өзінің мемлекеттік тұтастығы мен тәуелсіздігінен қазақ халқы бұдан былайғы уақытта өзінің түпкілікті ұлттық мүдделері мен ерекшеліктері үшін ұзақ та азапты күре жүргізуге мәжбүр болды.

XX ғасырдың басында Ресей империясында қалыптасқан саяси жағдайға байланысты ол өз мемлекеттігін қалпына келтіру әрекетіне көшті, бірақ түрлі себептерге байланысты өз мақсатына жете алған жоқ. Ұлтттық және мемлекеттік тәуелсіздік үшін күрес жолында халық ірі тарихи тұлғаларға бай ел екен анық танытты.

XX ғасырдың басында қазақ қоғамының жол бастаушысына айналған «Алаш» ұлттық- демократиялық қозғалысы мен Алашорда үкіметінің ұлт тарихын қалыптастырудағы алар орны ерекше. Қозғалыс басшылығында Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатұлы, Мұхаметжан Тынышбаев секілді ұлт зиялылары болды. Кеңес өкіметі мойындамаған Алашорда 1919 жылы жұмысын тоқтатты. Ал 30-жылдары Алашорда мүшелері «халық жаулары» деген айыппен қуғынға ұшырады.

Жалпы Алаш қозғалысы, Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі турасындағы тақырыптар бір кездері көпшілік үшін жабық болғаны белгілі. Соңғы 10-15 жылдың ішінде отандық ғылымда Алаш тақырыбы едәуір игерілді. Бірсыпыра тұлғалардың жазған еңбектері қайта жарық көріп, осы мәселеге арналған зерттеу кітаптары жарияланды.

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Алаш қайраткерлері, Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайын ескере отырып,өз бетінше дербес мемлекет құру қажеттігін түсінді. Бұл осы кезеңдегі ұлт жаңашырларының тәуелсіздікке ұмтылудағы ерекше көрінісі. Алаш идеясы,Алаш тақырыбы еліміздің тәуелсіздік талаптары үшін әрқашан басымдық болып қала береді.

1.1. Алашорда және Кеңес үкіметі.

Қазан төңкерісі — 1917 ж. 25 қазанда (қарашаның 7) Петроградта болған ірі әлеуметтік-саяси, тарихи оқиға. Көтеріліс В. И. Ленин басқарған большевиктер партиясының жетекшілігімен жүзеге асырылды. Оған Петроград жұмысшылары, қала гарнизонының солдаттары мен Балтық флоты матростарының өкілдері қатынасты. Көтеріліс жеңіске жеткен күні кешкісін Петроградта ашылған Кеңестердің Бүкілресейлік ІІ съезі Уақытша үкіметтің құлатылғандығын және бүкіл елдегі өкімет билігі Кеңестердің қолына көшкендігін жариялап, В. И. Ленин дайындаған Бітім және Жер туралы декреттерді қабылдады. Алғашқысында 1914 ж. басталған І-дүниежүзілік соғысқа қатысушы елдердің үкіметтері мен халықтарына аннекциясыз және контрибутциясыз демократиялық бітім жасау ұсынылса, Жер туралы декретте жерге жеке меншік жойылып, ол жалпы халықтық мемлекеттік меншік болып жарияланды. Съезде В.И. Ленин басқарған және жұмысшы-шаруа үкіметі аталған Ресей ХКК құрылды. Сонымен қатар Кеңестердің Бүкілресейлік ОАК-нің (БОАК) жаңа, большевиктендірілген құрамы сайланды. Съезд В.И. Лениннің жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға арналған үндеуін қабылдап, ол арқылы халықты барлық жерде жаппай Кеңес өкіметін орнатуға шақырды. Кеңес үкіметі көп ұл

кедейленген мүшелері сенді, сондықтан олардың өкілдері Кеңес өкіметін орнату үшін күреске қатысты. Петроградтан кейін 1917 ж. қарашаның басында Кеңес өкіметі Мәскеуде, елдің өнеркәсіпті орталығы аудандарында жеңіске жетті, көп кешікпей бұл жағдай мемлекеттің ұлт аймақтарын, оның ішінде Қазақстанды да қамтыды. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы ұзаққа созылды. Бұл кезде Кеңес өкіметі негізінен алғанда қалалар мен өлкенің басқа да ірі елді мекендерінде орнады. Ал ауылдар мен селолардың басым көпшілігінде Кеңес өкіметінің орнауы азамат соғысы басталғанға дейін, тіпті одан кейінгі жылдарға дейін жалғасты. Бұл өлкенің әлеуметтік-экономикалық артта қалуынан, жергілікті жұмысшы табы мен большевиктік ұйымдардың сан жағынан аз әрі әлсіз болуынан, ұлтаралық қатынастардың күрделілігінен шиеленісіне түсті. Мұның үстіне ұлттық-демократия Алаш қозғалысының жетекшілері Қазан төнкерісі мен Кеңес өкіметінің идеяларын қабылдамады. Ал Қазақстанда орналасқан Орал, Жетісу, Батыс Сібір және Орынбор казак әскерлерінің әскери үкіметтері Кеңес өкіметінің орнауына қарулы қарсылық көрсетті. Кеңес өкіметінің Қазақстанда жеңіске жетуіне негізінен славян текті халықтардың (ең алдымен, орыстар мен украиндардың)

Қазан төңкерісі кеңестік тарихнамада, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының құжаттарында күллі адамзат тарихына түбірлі өзгеріс енгізген, жаңа заманды капитализмнен социализмге өту дәуірін ашқан 20 ғ-дың басты оқиғасы деп дәріптеліп келді. Шын мәнінде Қазан төңкерісі көп ұлтты Ресейдің, оның құрамына енген көптеген елдер мен халықтардың табиғи, эволюцияның даму жолын күштеп [[революция |революцияшыл]] қайта өзгерістер үрдісіне түсірді. 74 жыл өмір сүрген Кеңес Одағында ел өмірінің барлық салалары (экономика мен саясат, мәдениет пен руханият) сталиндік нұсқада, әміршілдік мәндегі тәжірибелер жасау алаңына айналды. Олардың барлығы да қазан төкерісі, социализм идеяларын жүзеге асыру үшін жүзеге асырылды деп түсіндірілді. Түбегейлі өзгерістер жасау тәжірибесінің зиянды салдарлары аз болмады. Олардың қатарына ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру мен көшпенділердің зорлап отырықшыландырылуы нәтижесінде елді жайлаған ашаршылық салдарынан сан мыңдаған адамдардың қырылуы мен басқа елдерге ауа көшуін, көптеген мемлекет, қоғам, мәдениет, ғылым қайраткерлерінің әміршілдік жүйе ұйымдастырған саяси қуғын-сүргіннің құрбандарына айналуын, демографиялық саясат пен мәдени-рухани салада орын алған келе

1914 жылы басталған дүниежүзілік соғыстың салдарынан Ресей империясы үлкен дағдарысқа ұшырады: бірінші – экономикалық , екінші – саяси дағдарыс.

Соғыстың салдарынан елдің шаруашылығы қирады, өндіріс орындары тоқтады, теміржол қатынасы бұзылды, ауыл шаруашылығы күйреді. Бұл дағдарыс жұмысшылар мен шаруалардың өкіметке деген үлкен наразылығын туғызды.

Патша өкіметі бұл дағдарыстан шығудың жолын таба алмады, сөйтіп елді басқару қабілеті төмен болды.

Осы аталған дағдарыс патша өкіметінің 1917 жылы ақпан айында құлауына себеп болды. Оны Ақпан төңкерісі деп атайды. Осы төңкерістің нәтижесінде қос өкімет - жұмысшылар мен шаруалардың кеңесі және буржуазиялық Уақытша өкімет құрылды.

Патша өкіметі құлатылғаннан кейін бүкіл Ресейдегі сияқты Қазақстанда да қос өкімет орнады. Бұрынғы патша шенеуліктері, эсерлер, меньшевик- тер және буржуазиялық ұлтшылдар басқарған буржуазиялық Уақытша өкімет органдарымен қатар халықтық өкіметтің жаңа органдары–жұмысшылар, шаруалар және солдат депутаттарынң кеңестері құрылды. Жергілікті жерлерде Уақытша өкіметті органдары құрыла бастады.

Қазақстанда қазақ интеллигенциясы басқарған қазақтардың ұлттық облыстық және уездік комитеттері ұйымдастырлды. Оларға комиссарлар болып ұлттық интеллигенцияның өкілдері, атап айтқанда Торғай облысында Әлихан Бөкейханов Жетісу облысында Мұхамеджан Тынышпаев, Түркістанда Мұстафа Шоқаев тағайындалды.

Патша өкіметінің құлатылуын Қазақстан еңбекшілері саяси және ұлттық азат алудың бастамасы ретінде қабылдады. Бұл жеңіс өлкедегі еңбекшілердің саяси белсенділігін арттырды. Қазақстанның әртүрлі қалаларында қазақ жастарының 20 шақты үйірмелері мен топтары пайда болды. Олар халық арасында листовкалар, сол күндердің көкейтесті мәселелеріне арналған тақпақ-өлеңдер таратты. Әулиеатада Тұрар Рысқұлов «Қазақ» жастарының революцияшыл одағы деген ұйым құрды. Оның құрамына қазақ халқының орташа және кедей топтарынан шыққан алдыңғы қатардағы жастар енді Буржуазиялық уақытша өкіметке үміт артқан қазақ зиялылары өз халқын еркіндікке жеткізуді, отарлаудан құтылуды арман етті. Осы мақсатқа жету үшін олар қазақтың ұлттық саяси партиясын құру жолын іздеді. Олар «Қазақ» газеті арқылы қазақ халқына арнайы үндеу жолдады.

1.2. Алашорда үкіметінің құрылуы.

«Алаш»-ертедегі түрік сөзі. «Алаш» сөзі шамамен ІХ-Х ғасырлар аралығында алғаш рет айтылады.Бұл сөз қазақ халқының ұраны болған.

«бауырлас,қандас,туыс» деген мағынаны білдіреді.Кейбір шежірелерде қазақ атауының орнына да қолданылған.Содан ел аузында «Атамыз-Алаш,атымыз-қазақ,үш жүздің ұрпағымыз» деген сөз қалады.Ұлттық азаттығы мен бостандығы үшін күрескен азаматтар ертедегі «алаш»ұғымын қайта жаңғыртты. Олар «Алаш» түсінігін бостандық пен бірліктің ұраны ретінде қабылдады.1917 жылы 21-26 шілдеде Орынборда болған «Бүкілқазақтық» съезде Алаш партиясы қалыптасып, басшы органдарын сайлады. Оның құрамына Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мұстафа Шоқай, Мұхаметжан Тынышпаев т.б. кірді. Бұл партияның сол жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші съезінде Қазақ автономиясы Алашорда үкіметі – ұлт Кеңесі құрылды. «Алаш» партиясының бағдарламасы бекітілді. Ол негізгі 10 бөліммнен тұрады. Олар:

Ресей демократиялық федерация болып жариялану туралы;

Ресей құрамында Қазақ ұлт автономиясын құру;

Халықтар арасында тең құқықтық орнату;

Дін туралы, дінді мемлекеттен ажыратып шығару;

Елдегі билік және сот туралы;

Елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру;

Халықтың табысына қарай салық салу;

Жұмысшылар туралы;

Ғылым және білім туралы;

Жер мәселесі.

Алаш партиясы жарияланған бағдарламасында Ресей мемлекетінің демократиялық, федеративтік республика болғандығын жақтады.Бағдарлама бойынша шашыраңқы қазақ облыстары өз билігі өзінде тұтас бір мемлекетке бірігіп ,автономиялық негізінде Ресей Федерациясының құрамына еңбек.Әлеуметтік қатынаста феодалдық ақсүйектер құқығын шектеу,таптық жіктелуді жеделдету мәселесі қойылған жоқ,керісінше жалпы ұлттық мүдде, ұлттық тұтастық бағытына басымдылық берілді. «Алаш» партиясы ғаділдікке жақ,халі нашарларға жолдас, жебірлерге жау болады.Бағдарламаның ең негізгі мәселе-жер мәселесі.Қазақ жері,оның асты-үсті байлығы қазақ елінің меншігі болуға тиіс. Қазақ елінің ықтиярынсыз ішкі Ресейден қоныс аудару тоқтатылады. Жер мәселесіне байланыстызаң қабылданып, қазақ алдымен өз жерінен енші алады.Жер сыбағасы тұрған жерінен, атамекенінен әркімнің тілегіне сай ауылға, ұлысқа руға бөлінеді.Адам басына,жеке ұй басына тиетін сыбаға жер шаруаға,жердің топырағына,жергілікті табиғатына байлаулы болады. Жер сыбағасын жергілікті жер комитеттері анықтайды.Заң жерді сатуға тыйым салады

Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам кірді, оның төрағасы болып Әлихан Бөкейханов бекітілді. Азамат соғысы басталғанда Алашорда үкіметі екіге бөлінді: оның Батыс Қазақстандағы бөлігін Халел, Жанша Досмұхамедовтар, Шығыстағы бөлігін Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов т.б. басқарды. Бірақ Уақытша өкіметтің өмірі де ұзақ болмады. 1917 жылы 25 қазанда Уақытша өкімет құлап, оның орнына большевиктер басқарған Кеңес өкіметі орнады. Бұл жұмысшылар мен шаруалардың билігі орнаған өкіметі еді. Оның мақсаты – пролетариат диктатурасының басшылығымен Ресейде жаңа қоғам – социализмді орнату.

А. Байтұрсынов қазақ зиялыларымен бірге.

Қазақ зиялылары. XIX ғ. басы.

1.3. Кеңестік биліктің «Алаш» партиясына қарсы қудалау шаралары.

Азамат соғысының басталуымен Алашорда бастаған және большевиктер мен Кеңестердің соңынан ерген екі жақ бір-біріне қарсы тұрды.РП(б)П-ның ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы жөніндегі ресми құжаттарынан үміттенген алашордашылар 20-жылдардың басында оның жүзеге асу мүмкіндігіне сенді. Алайда қазақ автономиясының басшылары Кеңес өкіметінің сеніміне кіре алмады. Большевиктер партиясы өз позицияларының күшеюіне қарай басқа қозғалыс өкілдерін жоққа шығару, оларды қудалау тактикасына көшті. 1921жылы күзде «бұрынғы алашордашылардың контрреволюциялық ұйымының анықталғаны» жайлы хабарлар жайылды. Партия мүшелері шаруашылық органдары мен Кеңес мекемелеріндегі жұмыстарынан шеттетілді. Партияның көпке танылған басшысы Ә.Бөкейханов та жұмыстан босатылды.М.Шоқай шетелге эмиграцияға кетуне мәжбүр болды.Тоталитарлық тәртіптің нығаюымен біртіндеп «Алаш» партиясына қатыстыларды саяси қудалау күшейе бастады.Сонымен бірге өлкедегі әлуметтік---экономикалық қайта…