Маңғыстаудың төл перзенті туралы ғылыми жоба, 10 сынып

Аннотация

Ұсынылған жобада Жетібай Жылқышыұлының өмірдерегі, еңбектері жан-жақты қаралған;

Жұмыстың өзектілігі: маңғыстаудың төл перзенті Жетібай Жылқышыұлының қоғамға сіңірген еңбектерін зерделеу, насихаттау, таныстыру, ұсыну. Адайдың әрбір руынан шыққан батырлары мен билерін тауып, жинақтап, кітапқа енгізіп, ұрпаққа аманат ретінде қалдырғаны.

Жұмыстың мақсаты: Жетібай Жылқышыұлының бейнесін жан-жақты зерттеу, оның еңбектерін мұқият зерттеу, болашақ ұрпаққа жеткізу, қоғамға таныту, пайдасын тигізу.

Жұмыстың міндеттері: Ж.Жылқышыұлы туралы мәліметтер жинау; жинақталған ақпараттарды зерттеу;

Зерттеу нысаны: Ж.Жылқышыұлының өмірдегі орны

Зерттеу әдістері: кітаптар, қолжазбалар, ғаламтор, суреттер

Зерттеу болжамы: Адайдың абыз ақсақалы – Жетібай Жылқышыұлын,оның еңбектерін және Адай шежіресіндегі Адайдың батырлары мен билерін бүкіл қоғамға таныстыру.

Аннотация

В данном научном проекте рассматривается биография и труды Жетибая Жылкышыулы;

Актуальность работы: исследовать, пропагандировать, ознакомить и предложить труды Жетибая Жылкышыулы. Он находил богатырей и биев каждого рода Адайского племени, собирал и внедрил в книгу, оставил это как большой вклад будущему поколению.

Цели работы:

Мазмұны

I. Кіріспе......................................................5 б

II.Негізгі бөлім. ........................................6-10 б

2.1. Өмірдерек. «Мен тал еккенім жоқ...».

2.2. «Қалдырған ізін мәңгілік». Еңбектері. Қолжазбалары.

2.3. «Сәтекем сөздің пірі еді». «Аманат» жыр-жинағы туралы

2.4. Тарихтың сыр шертеді тараулары.«Адай шежіресі»

2.6. Адайдың батагөй дана ақсақалы

III. Қорытынды.

I. Кіріспе

Ел тағдырын өз тағдырынан биік қойған ұлтының тұтастығын жерінің бүтіндігін ойлаған ,салт-дәстүрінің сақталуын мұрат еткен халық батырлары мен ақын жыршылары қазақ тарихының әр белесінде көтеріліп отырған.Киелі өлкенің өткен кезеңдерінде білек күшімен найзаның ұшымен елін жерін қорғаған батырларымыз сөз тапқырлығымен сарапталған билеріміз,суырып салма ақындарымыз аз болмаған. Олардың кейбірі белгілі халыққа танымал болса кейбірі белгісіз елес күйінде ұрпақ алдында ұмыт болу қаупінде екендігі айдан анық.Осындай тереңге кету қаупі бар кереметтерді ,яғни халықтық мұраларды жинақтап жарыққа шығаруда өлкенің шежіреші төл перзенті-Ж.Жылқышыұлының орны ерекше ,ұмтылысы бөлек.Шежіреші белгісіз жарияланбаған батырлар мен олардың ерліктері,ақындар мен жыршылардың қолжазбаларын жинақтап,жүйелеп келешек ұрпаққа мұра есебінде жеткізу үшін біраз тер төкті.Ол бұл кезде олардың туысқандарымен, көне көз қариялармен сұхбаттасып,көне жазбаларды теріп жинақтап ,жарыққа шықпаған жазбаларымен танысып қаржы жетімсіздігіне қарамастан шамасы жеткенінше жарыққа шығаруға бағыттады.Бұрын белгісіз болған мұндай құнды қолжазбалар келешек тәуелсіз ел тізгінін ұстар жастар үшін құнды үлгі болары анық.Өлкенің бір

ІІ.Негізгі бөлім.

2.1. Шежіре және оның мақсаты: Өлкенің өткен кезеңдерінде білек күшімен найзаның ұшымен елін жерін қорғаған батырларымыз сөз тапқырлығымен сарапталған билеріміз,суырып салма ақындарымыз аз болмаған. Олардың кейбірі белгілі халыққа танымал болса кейбірі белгісіз елес күйінде ұрпақ алдында ұмыт болу қаупінде екендігі айдан анық.Осындай тереңге кету қаупі бар кереметтерді ,яғни халықтық мұраларды жинақтап жарыққа шығаруда өлкенің шежірешілердің орны ерекше бөлек. Шежіре- ел тану мектебі.Адамның өмір сүру жалғасын баяндайтын ұлттық дәстүрге бай ,тарихи тамырды тану жолы және олардың гениалогиялық білім жүйесін ,қызметін түсіну.Шежірені тек қана зерттеуші ,тарихшы жинақтай алады. Шежіреші белгісіз жарияланбаған батырлар мен олардың ерліктері,ақындар мен жыршылардың қолжазбаларын жинақтап,жүйелеп келешек ұрпаққа мұра есебінде жеткізу. Шежіреші еңбекқорлығымен,төзімділігімен,ізденімпаздығымен өзге тұлғадан ерекшеленеді.Шежірешінің мақсаты -өткен кезеңде елін,жерін,салт-дәстүрін,тілін құрметтеген қазір олардың еңбектері,ерліктері ,өлең-жырлары белгісіз күйінде жарияланбай ел аузында жүрген тұлғалар туралы керекті материалдарды жарыққа шығару,және жүйелеп келешек ұрпаққа мұраи есебінде жетк

2.2.Шежіреші Ж.Жылқышыұлының өмірі мен қызметі: «Атадан мал қалғанша, тал қалсын», дейді аталарымыз. Мен әу бастан мал жинауға епсіз болдым, сондықтан сендер молшылықты көрген жоқсыңдар. Мынадай аталы сөз бар: «Кім бай болғысы келмейді, Құдайы қаламайды, кім би болғысы келмейді, халқы қаламайды, кім батыр болғысы келмейді, жүрегі дауаламайды» деген. Бай болу да, жарлы болу да әркімнің қалауымен емес, құдайдың құрауымен болатын іс. Пайғамбарымыз айтады: «Сен өзіңнен дәулетті, бай адамды көрсең «мен де сондай болмадым-ау» деп өкінбе. «Әй, ана бәленшеге қарағанда шүкірмін ғой» деп өз күйіңе қанағат ет» дейді. Әрине барлық байлық жақсы, бірақ маңдай термен,Алланың құрауымен біткен байлықта береке бар шығар, ал біреуді алдаумен, ұрлықпен жиналған байлықта береке болмайды, соны ескеріңдер...

Мен тал еккенім жоқ, себебі оны суаруға су керек. Ал су жоқ жерде шанышқан талың қурап шөлден өліп қалса, одан аянышты нәрсе жоқ.

Сендерге мұра ретінде артына сөз қалдырып кететіндей мен ақын, болмаса шешен емеспін, ал елден жинаған нәрселерімді «өзімдікі» деуге арым жібермейді.Дейтұрғанмен, ертең «балаларың ержеткенде оқытарсыңдар деп» осы бір өзім туралы кезінде газет беттерінде жазылған мақала-пікірлерді жүйелеп қалдырғанымды мақұл көрдім. Кітапты «Өмірде қалған із бар «өнер» деген» деп атадым, себебі, өмірімнің мағыналы біраз уақытын алған өнердегі күндерім туралы мақалалар мен 1991 жылдан бергі өзім жазған мақалаларым да біраз дүние болыпты. Газетке жарияланған дүниелерімнің кейбіреулері табылмады. Қалғандары да біраз бар екен. Оларды өздерің кәдеге жаратар-жаратпассыңдар, бірақ артық зат болып аяққа оралған болмас деп ойладым. Әйтеуір «әкеден қалған тәбәрік қой» дерсіңдер. (/«Өмірде қалған із бар «өнер» деген», 5 бет). Бұл қолжазба күйінде сақталған Жетібай Жылқышыұлының балаларына аманаты. Мұнда Жетібай Жылқышыұлының өмірдерегі мен өнердегі қыр-сыры түгелдей дерлік өз қолымен теріліп жазылған.

Бұл қолжазба бірнеше тараудан тұрады. Алғашқы тарау «Жігітке өлең де өнер, өнер де өнер» деп аталады. Бұнда газет материалдарынан алынған деректер, өнердегі қадамы туралы көзқарастар баяндалады. Екінші тарау «Ізденген жетер мұратқа» деп аталады. Мұнда Ж.Жылқышыұлының халықтық мұраларды жинақтап, жарыққа шығаруға деген ұмтылысы туралы айтылады. Үшінші тарау «Өнерге әркімнің-ақ бар таласы» деп аталады. Төртінші тарау «Алпыстың асқарынан аттағанда», бесінші тарау «Ойлар мен пікірлер, танымдық зерттеу, мақалалар».

Киелі өлкеде тереңге кету қаупі бар кереметтерді ,яғни халықтық мұраларды жинақтап жарыққа шығаруда өлкенің шежіреші төл перзенті-Ж.Жылқышыұлының орны ерекше ,ұмтылысы бөлек.Шежіреші белгісіз жарияланбаған батырлар мен олардың ерліктері,ақындар мен жыршылардың қолжазбаларын жинақтап,жүйелеп келешек ұрпаққа мұра есебінде жеткізу үшін біраз тер төкті.Ол бұл кезде олардың туысқандарымен, көне көз қариялармен сұхбаттасып,көне жазбаларды теріп жинақтап ,жарыққа шықпаған жазбаларымен танысып қаржы жетімсіздігіне қарамастан шамасы жеткенінше жарыққа шығаруға бағыттады.Жетібай Жылқышыұлы 13 маусым 1940 жылы Маңғыстау облысының Таушық кентінде туған. 1959 жылы сондағы Шахта орта мектебін бітірген. Аяқталмаған жоғары білімді, мамандығы тарихшы.

Еңбек жолын 1958 жылы қатардағы есепшіліктен бастаған. Таушық поселкеліккеңесі атқару комитетінің хатшысы, Маңғыстау аудандық кеңесі атқару комитетінің жалпы бөлім меңгерушісі, аудандық азаматтық қорғаныс штабының бастығы қызметтерін атқарған.

1965 жылдың аяқ кезінде Атырау облысына шығармашылық сапармен келген белгілі сазгер Ш. Қалдаяқов пен ақын Т.Айбергеновтермен кездесу оның кейінгі өмірін мәдениет пен өнерге бағыштауына оңды ықпал еткен. 1967 жылдан бастап мәдениет мекемелерінде ұзақ жылдар бойы қызмет жасаған. 1972-1974 жылдары аудандық мәдениет үйінің директоры болып қызмет жасаған. Маңғыстау ауданында «Жастар» вокалды аспаптар ансамблін құрып басшылық еткен. Әншілік өнерімен аудан, облыс жұртшылығына кеңінен танылған, мондалин аспабын шебер меңгерген. Мәдениет үйінің жанындағы ұлтаспаптар оркестрінің, аудандық халық театрының белсенді мүшесі және ұйымдастырушыларының бірі болған. Талай байқаулардың лауреаты атанған. 1966-1978 жылдар арасында аудандық халық театрының көптеген қойылымдарына тікелей қатысып, қойылымдардың сазды көркемделу жағын басқарған. Оның қатысқан қойылымдары мен рөлдері: М.Әуезовтың «Түнгі сарынында» Қыдыштың, Ш.Құсайыновтың «Біздің Ғаниында» Тұрсын Ходжаевтың, З.Ақышовтың «Келіндерінде» Қарпықтың, «Жаяу Мұсасында» Мұса Байжанұлының, Т.Ахтановтың «Жоғалған досында» Маңғастың, М.Төлебаевтың «Біржан- Сара» операсынан үзіндіде әнші Естайдың, Қ.Аманжоловтың «Досымның үйленуінде» Дүйсеннің, Б.Тәжіб

Өз жұмысымен қоса, Ж.Жылқышұлы қоғамдық жұмыстарға да белсене қатысқан. Аудандық комсомол комитетінің мүшесі, насихатшы, 1963 жылдан 1992 жылға дейін халық заседателі, аудандық халықтың бақылау комитетінің штаттан тыс инспекторы, мекемедегі кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарған. Республикалық халықтық бақылау комитетінің «Алғыс» хатын иеленген. «Еңбек ардагері» атағын алған.

2.3.Жетібай Жылқышыұлының жинақтары: Шежіреші:«Мен тал еккенім жоқ, себебі оны суаруға су керек. Ал су жоқ жерде шанышқан талың қурап шөлден өліп қалса, одан аянышты нәрсе жоқ. Сендерге мұра ретінде артына сөз қалдырып кететіндей мен ақын, болмаса шешен емеспін, ал елден жинаған нәрселерімді «өзімдікі» деуге арым жібермейді.Дейтұрғанмен, ертең «балаларың ержеткенде оқытарсыңдар деп» осы бір өзім туралы кезінде газет беттерінде жазылған мақала-пікірлерді жүйелеп қалдырғанымды мақұл көрдім.»-деп жастардың тәрбиесіне негіз болатын бірнеше ата-бабаларымыздың ерліктері мен өлең-жырлары туралы жинақтарды өмірге әкелді.1991 жылдан Жетібай Жылқышыұлы XVIII ғасырдан бергі Маңғыстау топырағында өмір сүрген ақын-жыраулардың, шешен-билерінің жоғалып кетуге айналған мұраларын жинақтаумен айналысқан. 1995 жылы Ақтау қаласынан Ж.Жылқышыұлының жинап құрастыруымен «Жыр-дария» жинағы, 1996 жылы Алматыда С.Жанғабылұлының «Аманат» жыр-жинағы басылып шықты. Екі жинаққа да алғысөз жазған белгілі ғалым, филология ғылымының кандидаты Қ.Сыдиықұлы.

1997 жылы Ж.Жылқышыұлы ұрпағымызды имандылыққа баулуда «Имандылық иірімдері», Маңғыстау өңірінен Ұлы Отан соғысына қатысқандар туралы «Күркіреп күндей өтті ғой соғыс», Маңғыстау халық тетрының тарихына арнап «Таланттар тәрбиелеген шаңырақ», 1998 жылы халық ақыны А. Тілеуұлы, Маңғыстау өңіріне қазақ халқын бастап келген халық батыры Шота Назарұлы, 1870 жылы патша отаршыларына қарсы Маңғыстау халқының ұлт-азаттық көтерілісін басқарып, патшаның қапас түрмесінде қорлықпен өлтірілген Д.Тәжіұлы туралы баяндайтын «Үш арысы халқымның», Маңғыстау ауданының құрылуының 70 жылдығына орай, «ата көрген оқ жонар», Маңғыстау ақын-жырауларының мұраларын топтастырған «Тіл таңбалы Адайдың ақындары» жинағының екі томы, жыр сүлейі Қ.Күржіманұлының мұраларын топтастырған «Өзімнің атым Қашаған», 2000 жылғы үш ананың ұлына даңқы жайылған атақты шешен-би Мәтжан Тілеумағанбетұлының сөз мұралары, 2001 жылы «Мұхамбет пайғамбардың хадистері», 2002 жылы қазақ халқының мақал-мәтелдерін жинақтаған «Сөз мұрасы- халық қазынасы» атты жинақтардың қолжазбаларын бітірді.Бұл қолжазбалардың көпшілігі Маңғыстау ауданының өлкетану мұражайына тапсырылған.1997 жылдан бастап Адай шежіресін жинақтаумен түбегейлі шұғылданды. 20

Жетібай Жылқышыұлы . Бұл кісінің есімі аталғанда көпшіліктің ойына «Адай шежіресі» оралады. Дегенмен, Жетібай атаның бұдан да басқа еңбектері жетерлік. Атап өтер болсақ,

1. «Жырдария» ақын-жыршылар шығармалары. 1995 ж. «Ақтау» баспасы.

2. «Аманат» С.Жанғабылұлының жыр жинағы. 1996 ж. Алматы қаласы. «Ер-Дәулет» баспасы.

3. «Дала сахнасындағы дүбір» 2008 ж. Алматы қаласы. «Нұрлы әлем».

4. «Қайыртпай кеткен Қашаған» 2011 ж. Алматы қаласы. «Жазушы».

5. «Адай шежіресі» 5000 мың бет

6. «Тіл таңбалы Адайдың ақындары» 1000 беттік жинақ.

7. «Мұхаммед Пайғамбардың хадистері» 2000 хадиске топтасқан 170 беттік жинақ.

8. «Рабғузидің ізімен. Тіршіліктің басталуы» Ұлық Пайғамбарлар туралы аңыз-әфсаналар 325 беттік жинақ.

9. «Ата көрген оқ жонар» Маңғыстау малшылары туралы. 300 беттік жинақ.

10. «Сөз мұрасы – халық қазынасы» 210 беттік бірнеше тақырыпқа топтасқан 5000 мақал-мәтел.

11. «Алтынбек Сәрсенбайұлы» жөніндегі жинақ.

12. «Жаңаөзен мен Шетпе. 2011 жыл 16-17 желтоқсан. Қанды қырғын» жинағы.

13. «Жиған-терген» 250 беттік жинақ.

14. «Өмірде қалған із бар «өнер» деген» 412 беттік жинақ.