Мақта аурулары туралы биология таныстырылымы

АПРА ДАҚЫЛЫ

Арпа – Қазақстанның бүкіл аудандарында жаппай өсірілетін негізгі мал азықтық дақылдардың қатарына жатады . Құрғақшылыққа төзімділігі мен дән қоректілігінің құндылығына байланысты оның жемшөп құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ емес . Шөл және шөлейт жерлердің өзінде арпаның түсімі басқа жаздық дәнді дақылдармен салыстырғанда едәуір басым

Арпаның халық шаруашылығындағы маңызы өте зор , оның дәнінен көптеген салада пайдаланылатын сан алуан заттар жасалады . Арпа жармасы – бағала әрі нәрлі тағамдардың бірі . Арпаны тері илейтін , тоқыма және кондитер өнеркәсібімен қатар медицинада да кеңінен қолданады . Ол әдетте сыра қайнататын өнеркәсіпте таптырмайтын аса құнды шикізат ретінде ерекше орын алады . Арпаның дәні белок пен крахмалға бай болғандықтан , одан малға жұғымды құнарландырылған құрама жем дайындалады . Мал шаруашылығы , әсіресе шошқа мен құс өсіру дамыған сайын бұл дақылдың қажеттілігі күн санап арта түсуде .

Арпа дәнінің химиялық құрамы өте күрделі. Шығарылатын сорттардың бағыты мен өсу ортасына байланысты оның құрамында 12-14 % белок, 2-3 % май, 54-55 % крахмал, 5,5-5,8 % клетчатка және 2-3 % күл кездеседі . Дәннің 85 пайызы құрғақ заттардан түзіліп , мынандай химиялық қосылыстардан тұрады : көміртегі , азот, оттегі , сутегі , күкірт, фосфор, калий, кальций, магний, темір және кремний. Бұларға қосымша дәнде йод, бор, мырыш , темір , марганец, және сол сияқты сирек кездесетін элементтер бар. Олар кәдімгі жасушадағы физиологиялық және биохимиялық процестердің бір қалыпты жүруіне айрықша ықпал етеді .

Арпаның өсу және даму кезеңдеріндегі топырақ ылғалдылығы мен температурасына талаптары біркелкі емес . Оның тұқымы 1-3°С жылылықта өне бастайды , бірақ толық көктеуі үшін қолайлы 15-25°С температура қажет . Жер бетіне көктеп шыққаннан бастап , толық піскен уақыт аралығында бірнеше даму кезеңдерінен өтіп , әсіресе қысқы-көктемгі ылғал қорын тиімді пайдаланады да, оңтүстік аудандарда шілде түскенге дейін дән түзіп үлгереді

Арпаның оңтайлы тұқым себу мөлшерін анықтау — өте жауапты агротехникалық шара, өйткені бұл күтіп-баптау тәсілдерін жетілдіру мен сыртқы орта жағдайларына жақсы бейімделген жаңа сорттардың аудандастырылуына сәйкес әрдайым нақтылауды талап етеді . Агротехниканың осы әдісінің мән-маңызы ылғалы жеткіліксіз жерлерде одан сайын арта түспек , себебі тұқымның шектен тыс мөлшері қосымша шығынмен қатар өсімдіктердің ойдағыдай дамуына қажетті топырақ ылғалының тиімсіз пайдалануына бірден-бір себепші болады . Ал сирек егістік органикалық заттарды түзу үшін күн энергиясын , топырақ құнарлылығы мен ылғалын толық пайдалана алмай , нәтижесінде арамшөптермен ластанып , жоспарлы өнім денгейін қамтамасыз ете алмайды .

Неміс ғалымы E. Wolni [2] өсімдіктердің өсуі мен дамуын тыңғылықты зерттей келіп , ауыл шаруашылығы дақылдарының қоректену алаңы жөніндегі теорияны дамытуға қомақты үлес қосқан . Көптеген егістік және зертханалық тәжірибелердің негізінде ол бірқатар дақылдардың оңтайлы қоректену алаңын өсімдіктердің тіршілік жағдайларымен – құнарлылық, ылғалдылық, топырақтың ластануы , аурулар мен зиянкестердің әсері және тағы сол сияқты факторлармен байланыстыра отырып , ғылыми түрде негізді дәлелдеген . Зиянкестер мен ауруларға , арамшөптерге қарсы бәсекелестікті күшейту үшін егістіктің тығыздығын көбейту қажеттігі жөніндегі тұжырымдары іс жүзіндегі егіншілікте қолданылатын айтарлықтай бетбұрыс болды .

Д.В. Козинец мемлекеттік сорт сынау жүйесінің мәліметтеріне сүйене отырып , арпаның тұқым себу мөлшерін жыл сайын дифференцивтендіру арқылы ғана гектарына 2 центнерден артық қосымша өнім алуға болатынын дәлелдеген . Автордың тұжырымдауынша, бұл жағдайда топырақтың құнарлылығы және өсірілетін сорттардың түптену қабілеті, сондай-ақ тұқымның егістік сапасы мен өнімділік қасиеттері есепке алыну тиіс .