Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларындағы фразеологизмдер мақаласы

2.3. Мәшһүр-Жүсіп Көпеев шығармаларындағы метрологиялық лексика (халық өлшемі): салмақ өлшемдері Қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі халықтық метрология мәселесін зерттеуші-ғалым С.И.Садыбекова: «В ходе исследования выявилось, что казахские наименования народной метрологии отличаются от рассматриваемых русских и английских языков более детальным характером, национальным колоритом и численностью» [162, 23] – деп, тіліміздегі өлшем мәнді сөздердің басқа тілдермен салыстырғанда мағыналы, ұлттық бояуға бай екендігін атап өтеді. Көлем, аумақ, салмақ өлшемдерін білдіретін тіл бірліктері метрологиялық лексиканың құрамдас бөлігі болып табылады. Өлшемдік атауларға деген қажеттілік сауда-саттықтың, алмастырудың дамуымен, мемлекеттің өркендеуімен туындай түсті. Кеңістік-материалдық әлемнің маңызды атрибуты болатын болса, осы әлемдік кеңістікте орын алып жататын үй салу, қару-жарақ әзірлеу, киім-кешек тігу сияты әрекеттердің бірде-бірі «өлшем үлгісінсіз»іске асқан емес.

Өткен ғасырларда шығыс елдерінде қолданылған ең төменгі салмақ өлшемі «мысқал», ал ең үлкен салмақ өлшемі «батпан»деп есептелген. Ауыз әдебиеті мұраларынан қару-жарақ салмақтарын айқындайтын батпан, пұт, мысқалатауларын жиі кездестіруге болады: ат басындай тас шоқпар, әкемнен қалған күші мұның да сегіз батпан тартыпты [163, 63, 117]. Бабыр Захир ад-дин «Бабырнама» жинағының III тарауында Үндістан елінің тарихын, мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін арқау ете келе салмақ өлшемдеріне қатысты мынадай ой білдіреді: «Үндістанның тұрғындары салмақ өлшемін де жақсы өлшейді. Сегіз рати бір машаға тең; төрт маша бір тангіні құрайды, яғни отыз екі рати. Бес маша бір мысқалмен тең, яғни қырық рати, он екі маша бір тулаға тең, яғни тоқсан алты рати» [164, 31].

ХІХ ғасырда Орта Азия мен Қазақстан территориясына орыстың «пуд» салмақ өлшемі қолданыcқа еніп, соған сәйкестендірілген бір батпан өлшемі он пұт, яғни 170 кг болып есептелген. С.Е.Жанпейісова батпанның мынадай мағыналық түрлерін атап көрсеткен: «Батпан. 1) батман (мера веса от 4 до 16 пудов в Ферганской долине, 12 пудов в долине реки Талас). 2) сев. батман (неопределенное, большое по весу количество чего-л) 3) батман (мера земли-около двух десятин в долине реки Талас) [165, 138]. М-Ж.Көпеев мұраларынан мысал келтіретін болсақ,

Ерінсең Омбы, Семей баруыңа,

Сол бөксең ауыр батпан шойындағы.

Азабың арылмайды бойыңдағы.

(Қазақ жұртының осы күнгі әңгімесі)

Орамал кір боп жатар он бес батпан,

Бұрқырап түске дейін ұйықтап жатқан.

(Кедей болар кері кеткен, ұйқысы мол).

Н.А.Шостьин пұт өлшемі жайлы былай дейді: «По предположению акад. Ламберти и Д.И.Прозоровского, это наименование происходит от латинского слова pondus (вес, тяжесть). В древнерусской метрологии оно означало не только меру веса, но и определение весоизмерительное устройство; при взвешивании металлов пуд являлся как единицей измерения, так и счетной единицей»[166, 35]. В.И.Даль сөздігінде: «Пуд. стар.- вес, гиря и весы» [167, 547]. Пұт салмақ бірлігі басқа да түркі тектес халықтарда қолданыста, парсы тілінде пут – пұт -16,3 килограмға тең өлшем бірлігі [168, 110].

Н.М.Шанскийдің этимологиялық сөздігінде: «Пуд. др. русск. заимств. из др. сканд., где pund – «фунт» восходит к лат. pondus – вес, тяжесть», производного (с перегласовкой в корне) от pendo – «вешаю» [169, 373].

С.И.Ожеговта: «Пуд-русская мера веса, равная 16,3 килограмма» [170, 561]. Сенің бұл атың екі пұт құм теңдеп шапсаң, сонда тоқымдығы терлейді (IX т, 236-б).

Тағы бір тілге тиек етер жай, қаламгер батпан сөзін тек салмақ мағынасында ғана жұмсамаған, теріс қасиеттерді әшкерелеу құралы, яғни тәрбиелеу нысаны ретінде өз шығармаларында пайдаланған. Салақ әйелдердің үй шаруашылығына қырсыздығын әшкерелеуде, үйілген кір-қоқыстарының мөлшерін аңғартуда батпансөзі жиі қолданылған.

Салмақ өлшемдеріне байланысты П.Хамдамов өз еңбегінде былайша ой өрбітеді: «Нумеративы, обозначающие меру веса, по значению можно разделить на две группы: нумеративы, обозначающие конкретное количество (миллиграмм, грамм, килограмм, пуд, центнер, тонна), и нумеративы, обозначающие в разных местах различное количество (мисқол, пайса, қадоқ, чакса, ботмон, дахсер, чорак) [171, 15]. Шығыс елдерінде қолданылған ең төменгі салмақ өлшемі «мысқал», ал ең үлкен салмақ өлшемі «батпан» болған. Мысқал – шығыс елдеріне кең тараған салмақ бірлігі. Мысқал бүкіл араб елдерінде, Индияда, Шығыс Африкада, Орталық Азия мен Қазақстанда қазыналық өлшем ретінде пайдаланылған. Ерте кездің өзінде-ақ мысқалдың дәл мәнін өзгеріссіз ұстау үшін, оның баламасы болып табылатын шыны сауыттар жасалған. Б.з.б. 780 ж. жасалған шыны сауыттар табылды. Қазіргі зерттеулердің көрсетуі бойынша олар миллиграмның үштен біріне дейінгі дәлдікпен істелінген. Сол сауыттардың салмағы бойынша бағаласақ, мысқал 431 г-ға тең. Мысқал негізінен алтын мен күміс ақшалардың, бағалы заттар мен бояулардың өлшемі ретінде қолданылған. Ол әр жерде, әр түрлі мөлшерде өлшенген: Египетте 4,68 г, Иранда 4,6 г, Иракта 4,46 г, Индияда 4,538 г. XI

Мысқал қымбат бағалы әшекей бұйымдарды өлшеуде қолданылған. Шығыс халықтарының тіліндегі мискал сөзін зерттеген В.Хинц еңбегіне сүйенсек, хорезм мысқалы он төртінші ғасырда 4,55 грамға тең болған. XIX ғасырға дейін осы салмақты ұстанған. Бұхарада XVI, XIX ғасырларда қолданылып, 4 грамнан 5 грамға дейінгі жергілікті салмақ өлшемі ретінде қолданылған.

Батпан зат. Салмақ өлшемі (бір батпанда 200-300 грамм ауырлық бар) [ҚТТС, II том, 149]. В.И.Даль сөздігінде: «Батман турец.-азиатский вес, весьма разнообразный: крымский батман и закавказский 26 пудов; в Средней Азии 12 пуд» [176, 39]. М.Фасмер сөздігінде: Батман: 1. «мера веса в 10 фунтов»; с XVI в., 2) «мера веса в 28 фунтов», крым-тат.и кавк. [177, 134]. Ал көне түрік сөздігінде батпан 180-нен 300 кг аралығындағы салмақ өлшемі делінген. Әр елде батпанның әр қилы мөлшері пайдаланылған: Грузияда 32,20; 16,15 және 8 фунтқа, Түркияда 25; 18,73 және 6,25 фунтқа, Хиуада 48 фунтқа, Бұқарада 7 пұт 32 фунтқа, ал Талас өңірінде 12 пұтқа тең болған. Кейбір жерлерде батпан үшін астық салынған қойманың көлемі де алынған. Қазақтың ауыз әдебиетінде батпан жалпы ауырлық ұғымы ретінде қолданылған. Бүкіл шығыс елдеріне кең тараған бұл өлшем ескілікті жазба әдебиеттерде «манн» немесе «батман» деп те айтыла береді. «Батпан» өлшем бірлігі хақында: «Орта ғасырлық Шығыста «батпан», «манн» өлшемі бірнеше еселенген мысқалға негізделген болатын. Ойымыз дәлелді болу үшін Е.Давидовичтен мына бір мысалды келтірсек: «Точный размер и происхождение манна в 47-49,5 фунта позволил установить анализ восточных ист

Дешті Жұмада 317 г., Қаратегінде 634,5 г., Қатта-Қорғанда 409,512 г. Ал Египетте қадақ сұйық көлемінің өлшемі ретінде қолданылған және ол үлкен қадақ (1,68 л), кіші қадақ (0,94 л) болып бөлінген. Қазіргі Египетте қадақтың қазыналық өлшемі – 2,062 л-ге тең [182, 23]. С.И.Ожегов сөздігінде: «Фунт- 1. мера веса, равная 409,5 г. 2)Английская мера веса, равная 453,6 г, а также старинная мера веса в других европейских странах. 3) Денежная единица в некоторых странах. Австралийский ф; Египетский фунт» [183, 763]. Орыс тілі сөздігінде : «Фунт – 1. Русская мера веса, равная 409,5 г, применявшаяся до введения метрической системы мер. 2. Мера веса в странах с английской системой мер, равная 453,6г [184, IV том, 587]. В.Даль: «Фунт м. въсъ въ 32 лота или 96 золотниковъ [185, IV т, 539] .Орталық Азия елдерінде 409, 512 г салмақ көрсеткіші ретінде қолданыста болған.

Салмақ өлшемдеріне қатысты М-Ж.Көпеев шығармаларынан мысалдар келтірсек:

Тазартып жаһаннамнан шығарады, Тәніңде кір болмайды мысқал арам.

(«Ақыреттің егіні», III том, 27 ,)

Алдында жатса, ат басындай алтын, Адамзаттың хақы деп, Құдайын бір ойлап тимеген («Тәтіні жоқтау», II том, 34-б).

Домалақ келтіріңіз бар темірді, Қырық сегіз пұттан болсын ауырлығы.

Бір-біреуі жүз сегіз пұттан екен, Резина доптай қылып домалатты.

(«Ахтам хазірет һәм Ғалы батыр», III том, 206, 208- б).

Шалқасынан жатты да, төсеп төсті, Кеудесіне қойдырды үш пұт төсті.

Пұт жарымдай бар шығар екі балға, Ақбота, Субек ұста қандай күшті?!

(«Қажымұқан», I том, 224- б). Жетпіс пұтшоқпарменен Мәлік ойнап, Шыдатпай әр жағынан күші қайнап (7-т, 239-б).

Он бес қара, он пұт ұн, он қадақ қант,Баянтауда бағалы қыздың алды

(Мына заман», I том, 184- б). Бұл сөйлемде ақын бірнеше өлшемдік единицаларды қатар қолданған, ақынның шеберлігін нақтылай түсетін мұндай мысалдар ақын еңбектерінде көп. Пұт сөзін ақын екі, үш, сегіз, он, он сегіз, қырық сегіз, жетпіс есептік сан есімдерімен тіркесте жиі қолданады, арасында пұт жарымдай, пұтқа жуық, пұт жарым түрінде қолданылып, нақтылықты емес, жуық мағынаны аңғартады. Біреуден біреу пұттап май алады , Біреу – қой, біреу тайынша, тай алады (4-т, 170-б) . Осы сөйлемге назар аударатын болсақ, көсемше тұлғалы етістікті тіркес формасында орын алғанын байқаймыз. Батпан сөзіне қатысты он бес батпан, сегіз батпан, отыз батпан, ауыр батпан тіркестері картотекаға енді. Самсаның ауырлығы – отыз батпан, Келеді бұған қарсы құндап атқан (7-т, 238-б). Кір болып өне бойы сегіз батпан, Ұйқысы хайуанға ұқсап арам қатқан (4-т, 97-б). Бірінші сөйлемде салмақ мағынасында жұмсалса, екінші сөйлемде батпан сөзі арқылы салақ әйелдің бейнесін көз алдымызға әкеледі.

Ойымызды жинақтайтын болсақ, ертеден тұрақты қолданылып келе жатқан, сауда-саттық пен мәдени байланыстарда кең қолданысқа ие болған өлшем түрі – салмаққа байланысты атаулар жиынтығы. Салмақтық мәнде қолданылып қана қоймай, номинативті, экспрессивті қызметінің де алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Түркі тілдерінің көпшілігінде тұрақты түрде сөздік қорға енгені аңғарылады. Ата-бабаларымыздың тұрмыс-тіршілігінің тәжірибесі негізінде біртіндеп сөздік қорға енген, салмақ мәнін аңғартатын лексикалық бірліктеріміздің де мәні зор. Қанатты сөз үлгілеріне назар аударуда салмақ өлшемдерінің кездесетіндігін көреміз: Бұл не қылған батпан құйрық, Тегіннен тегін жатқан құйрық?!; Ауру батпандап кіріп, Мысқалдап шығады (5-т, ауыз әдебиеті үлгілері).

Күні бүгінге дейін әсіресе ақ жаулықты әжелеріміз батпан, мысқал, әшмүшке, қадақсөздерін жиі пайдаланатындығын ешкім де жоққа шығара алмайды. Әрбір халықтың өз топырағында туып, өмірлік тәжірибе нәтижесінде сұрыпталған, бастау алған салмақ өлшемдерінің де сол халықтардың рухани мәдениет лексикасының да қомақты қабатын құрайтыны айқын. Дәстүрлі халықтық метрологияның салмақты аңғартатын лексикалық тобы да үлкен тәжірибелік мектептің жемісі, сан ғасырлар бойғы өмір салтының көрінісі. Метрикалық жүйе қатарында әлі де қолданыста берік орнығуынан пайдалануға ыңғайлы, тұрақты құрылымдық бірліктер ретінде мойындалғанын аңғарамыз. Ұлттық дәстүр, салт-сана, әдет-ғұрпымызды жадымызда мәңгілік сақтау үшін осындай халықтық асылдарымызға көңіл бөлуден, ұрпақтар жадына сіңіруден ұтарымыз айқын.

2.4. Мәшһүр-Жүсіп Көпеев шығармаларындағы метрологиялық лексика: мезгіл, тәулік өлшемдері (маусым, жылдық)

Халықтық өлшемнің бір түрі – уақыт өлшемі. Уақыт - мәдениеттің маңызды категориясы. Бұнсыз рухани құндылықтарға назар аудару қиын. Адам баласына уақыт бағалы, қымбат дүние. Ата-бабаларымыз «уақыт алтыннан да қымбат» - деп тегін ой түймеген. Уақыттың,…