Материктердің климаттық ерекшеліктері ашық сабағы 8 сынып

Материктер климаты

23 желтоқсан 2013, Дүйсенбі

Категориясы: География

karagoz

География 7 - сыныпТақырыбы: Материктер климаты(географиялық қызықты сұрақтар).Жалпы география пәнін оқи отырып оқушылар жер шары табиғатын, табиғат құбылыстарының пайда болуы, дамуы олардың өзара байланысын, заңдылықтарын ұғына бастайды. Сондықтан әр сабақта мүмкіндігінше қызықты, нақты мағлұматтар берудің рөлі үлкен, сол арқылы сабақты үнемі жандандырып отыруға болады.Мысалы, 7 - сыныпта «Материктер мен мұхиттар географиясынан» сабақтарды қайталау барысында оқушылардың білімін нақтылау, ой - өрісін дамыту, өздігінен іздену, ғылыми дүниетанымын қалыптастыруда қызықты сұрақтар пайдаланудың маңызы зор. Міне осындай қызықты сұрақтарды сабақта үнемі пайдаланамыз.«Материктер климаты» тақырыбы бойынша құрастырылған осындай қызықты сұрақтарды әріптестерімнің назарына ұсынуды жөн көрдім.1. «Жаз ортасында жаңа жыл мерекесі өте қызықты өтті» деп жазды автор. Жаңа жылдың жаз ортасында келуі мүмкін бе?Жауабы: Әрине мүмкін. Оңтүстік жарты шарда жыл мезгілдері Солтүстік жарты шарға қарама - қарсы, сондықтан Оңтүстік жарты шарда жаңа жыл жаз ортасында келеді.2. Пішіні жағынан Африка мен Оңтүстік Америка ұқсас. Солтүстік бөліктері кең, ал оңтүстік бөліктері үшкірлеу. Африканың солтүстігі ыстық шө

Африка – ең ыстық материк, оны дәл ортасы арқылы экватор сызығы кесіп өтетіндіктен, Африкаға күн сәулесі үлкен бұрыш жасай түседі. Әсіресе екі тропик үстінде орналаскан кез келген нүктеде жаз кезінде Күн сәулесі дәл төбеден тік түседі. Сондықтан материктің көпшілік бөлігінде жылдық орташа температура +20°С – тан төмен болмайды. Жаз айларында солтүстік тропик кесіп өтетін Сахара үстінде ауаның орташа температурасы +35°С, +40°С – қа дейін көтеріледі. Ең салқын деп есептелетін қиыр оңтүстік жағалық жазықтардың өзінде ауаның орташа температурасы +8°С – тан төмен түспейді. Африка экватордың екі жағында орналасқандықтан, екі жарты шарда маусымдық айырмашылық байқалады. Ең алдымен бұл айырмашылық әр жарты шардағы ылғалдың түсу мезгілі мен мөлшерінен көрінеді.

Мысалы, шілде, тамыз айларында солтүстік жарты шардың субэкваторлық белдеуінде ыстық, жаңбырлы, қапырық ауа райы орнықса, оңтүстік жарты шардың субэкваторлық белдеуінде ыстық, құрғақ ауа райы қалыптасады.

Африка жерінің көп бөлігі экваторлық және тропиктік ауа массаларының ықпалында болады, тек материктің қиыр оңтүстік және солтүстік жағалық бөліктеріне салқын кезде батыс желдері алып келетін қоңыржай ауа массалары әсер етеді. Екі жарты шардың пассаттары бір – бірімен түйісетін экваторлық бөлікте жауын – шашын көп жауады. Ол осы бөліктегі өрлеген ауа қозғалысынын, әсеріне байланысты. Ал Арабия түбегінен соғатын солтүстік – шығыс пассат желдері Қызыл теңіз үстінде ылғалға қаныға алмайтындықтан, Африкаға құрғақ тропиктік ауаны алып келеді. Сахара үстімен жылжыған сайын бұл ауа қызып, одан әрі құрғай түседі. Сондықтан солтүстік пассат желдерінің жолында жатқан аудандарға жауын – шашын аз түседі.

Африканың оңтүстігіндегі Үнді мұхитынан соғатын оңтүстік – шығыс пассаттар жылы ағыстар үстінде ылғалға қанығып, Мадагаскар мен Айдаһар тауларының шығыс беткейлеріне мол жауын – шашын әкеледі. Ал Гвинея шығанағынан соғатын пассат желдері материктің батыс жағалық бөлігіне ылғалды, экваторлық ауа ағынын әкеледі. Әсіресе жағалаудағы таулардың батыс беткейлерін – де жауын – шашын мол түседі.

Мысалы, Дебунджа қаласында жылдық жауын – шашын мөлшері 10470 мм – ге жетеді. Африканың климаттық жағдайлары жер бедеріне де тәуелді болады. Жер бедері биіктеген сайын, температура мен қысымның, жауын – шашынның мөлшері өзгереді. Сондықтан экваторға жақын жатқан биік тау шыңдарында мәңгі қар жатады, Атлас тауларының биік бөліктеріне де қар түседі. Ылғалды ауа массаларының жолында жатқан тау беткейлерінде жазық жерлермен салыстырғанда жауын – шашын біршама мол түседі.

Климаттық белдеулері: экваторлық, субэкваторлық (солтүстік жарты шар, оңтүстік жарты шар), тропиктік, субтропиктік.

Экваторлық белдеу Конго (Заир) өзені алабының экватор бойындағы бөлігін және Гвинея шығанағы жағалауын алып жатыр. Аумағы онша үлкен емес. Бұл белдеуге бүкіл жыл бойы ылғалды экваторлықауа массалары әсер етеді. Ауа температурасы (+24°С) жыл бойы тұрақты, жауын – шашын жыл бойы біркелкі, әрі 3000 мм – ден жоғары түсетін мұндай климатты ылғалды экваторлық климат деп атайды.

Субэкваторлық белдеулер экваторлық белдеуден екі жарты шардың шамамен 20° ендіктеріне дейінгі аралықты қамтиды. Субэкваторлық климаттың экватор климаты – нан басты айырмашылығы жауын – шашын мөлшерінің аздау болуынан және оның жыл мезгілдеріне қарай түсуінен байқалады. Сондықтан бұл белдеуде жыл мезгілдері ылғалды және құрғақ кезеңдерге айқын ажыратылады. Жыл бойы жоғары болатын ауа температурасы әрбір жарты шарда жыл мезгілдеріне байланысты аздап өзгереді. Осындай климатты ауыспалы ылғалды климат деп атайды.

Тропштік белдеулер материктің екі тропиктік шеңбер үстіндегі бөлігін қамтиды. Солтүстік тропиктік климаттық белдеу батыстан шығысқа қарай өте енді және аса зор Еуразия материгімен көршілес орналасқан. Бұл белдеуге осында қалыптасқан тропиктік континенттік ауа массалары мен Еуразия үстінен құрғақ, ыстық ауа әкелетін пассаттар әсер етеді. Сондықтан белдеуде жер шарындағы ең ыстық, ең құрғақ, ең үлкен Сахара шөлі орналасқан. Мұнда күндіз ауаның орташа температурасы +40°С және одан дажоғары көтеріледі. Құмның бегі +70°С – қа дейін қызады, түнде керісінше ауа мен жер беті тез суынады. Сахараның ауасы құрғақ, ыстық әрі шанды болады.

Жазда жиі – жиі самум желдері (құмды дауылдар) соғады, аспан ылғи шандатып тұрады. Қызған ауаның қозғалыстары нәтижесінде көкжиекте пайда болатын сағымдар шөлдегі жолаушылардың көзін алдайды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы өте төмен болғандықтан, Сахарада жаңбыр – өте сирек болатын құбылыс. Кейде бірнеше жылға созылған құрғақшылықтан кейін күтпеген жерден нөсер жаңбырлар жауады.