Мазмұндама жазуға үйрету туралы мақала

Оқушыларды қазақ тілі сабағында мазмұндама жазуға үйрету

Қазіргі заман мектептерінің алдында тұрған ең маңызды міндет-балаларды жас шағынан бастап, өз бетінше ойлау қабілеттерін қалыптастыру, шығармашылық белсенділігін арттыру арқылы болашақта өмір сүре алатын білімді тұлға қалыптастыру.

Бала ойлау мен сөйлеуге үйренгеннен кейін, істі шығармашылықпен ұтымды орындауға үйренуі тиіс.

Сөйлеу арқылы адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасайды. Сөйлеудің өзі сырттай және іштей сөйлеу болып бөлінсе, сырттай сөйлеудің өзі ауызша (дыбысты тілдің көп әрі кең тараған түрі) және жазбаша сөйлеу болып бөлінеді. Бұл екеуі бір-бірімен тығыз диалектикалық байланыста. Өйткені сырттай сөйлеу мен іштей сөйлеудің физиологиялық негізі бір – ол мидағы екінші сигнал системасының механизмдері. Олардың негіздерінде сөйлеу органдарының қозғалысынан шығатын кинестетикалық сезімдер жатыр.

Кинестетикалық түйсікке негізделген шығарма және мазмұндама жазу балалардың қабылдауын дамытып, зейін өрісін кеңейтіп, ойы мен тілін дамытады. Оларды қиял шыңына шарықтатып, тәтті сезімге бөлейді.

Мазмұндама жазуға үйрету қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің алдындағы негізгі әрі күрделі міндет. Себебі мазмұндама жаздыру үшін баланың ақыл-ой өрісі даму жасына сәйкес болуы керек. Ол баланың психикалық процестерін (түйсік, қабылдау, ес, ойлау, қиял, сезім, ерік) күшейтіп, ой қызметінің белсенділігін арттырып, мидың жарты қабығында өтетін анализдеу мен синтездеу әрекетін күшейтеді. Сөйтіп жүйке жүйесі байланысын жасап, жетілдіре түседі.

Мазмұндаманың күрделігі сонда, бала түйсігіне сүйене отырып бар зейінімен қабылдағанын ой елегінен өткізіп, қиялына жүгіне отырып, өзінше жаңғыртып шығарады. Ал біздің есту кемістігі бар балалардың түйсіну, қабылдау, ойлау тіпті сөйлеу дағдылары төмен деңгейде дамып келе жатқандықтан, мұндай балаларға мазмұндама жазу қиынға түседі. Сондықтан мазмұндамаға дайындалу барысы ең негізгі саты болып саналады. Мәтінді алдын ала синтездеу жұмысына ерекше назар аударған жөн. Оның алдын ала қате жібермеуге тигізер пайдасы мол.

Мәтінді баланың жас ерекшелігіне сай, яғни балаларда болатын көңілділік, сенгіштік, сезімталдық, қызығушылық, еліктегіштік сияқты қасиеттерге сай келетіндей іріктеп алу керек.

Одан әрі мәтіндегі сөздермен жұмыс жүргізілуі керек. Әрі қарай мәтінді оқу, түсіндіру, сұрақтарға жауап беру, жоспар құру, жоспарды негізге ала отырып жазу процестері өз кезектерінде жүзеге аса береді.

Есту кемістігі бар балаларға жаздыруға болатын мазмұндаманы топтай келгенде мынадай түрлерін көрсетуге болады; дайын әңгіме бойынша мазмұндама жазу, сурет бойынша мазмұндама және кино, диафильм бойынша мазмұндама жазу.

І. Дайын әңгіме бойынша мазмұндама жазудың бірнеше түрі бар:

1 түрі-көлемі шағын, мазмұны жеңіл әңгіме арқылы жүзеге асады. Мысалы: «Қарлығаш пен торғай» әңгімесін алайық. Қарлығаш ұя салды. Дайын ұяға барып торғай орналасып алды. Торғайға қарлығаштың шамасы келмеді. Ол көмекке басқа қарлығаштарды шақырды. Қарлығаштар түгел жиналды. Олар торғайды ұядан қуып шықты. Сөйтіп, қарлығаш өз ұясына қайта қоныстанды. (33 сөз) Мәтін тақтаға немесеоқушының алдына жазылып беріледі: Мәтінді оқымас бұрын мұғалім балалардың торғай мен қарлығашты көрген-көрмегендерін, құстарды қалай ажыратуға болатынын сұрап, ауызша әңгіме жүргізеді. Мұндай…