Мектепке дейінгі балалардың мәдени гигиеналық дағдылары

Мектеп жасындағы кіші топ балаларының

мәдени –гигиеналық дағдыларын тәрбиелеу

Балалық шақтың алғашқы күндерінен бастап баланы мәдени –гигиеналық дағдыларға үйрету керек. Балаға мәдени –гигиеналық дағдылар ережесін үйрету арқылы ересектер әлеміне жол ашамыз.Бұл процесті бала өсіп толсын әлі кішкентай деп кейінге қалдыруға болмайды.Бұл қате пікір.Мәдени –гигиенелық дағдылар мәдени қарым –қатынастың жеке бір бөлігі боп саналады. Ұқыпты боп жүру , қолдарын , денелерін таза ұстап , шаштарын тарап , аяқ киімдерін таза ұстау маңызды .Балалар бұл әрекеттің барлығы айналаға деген сыйластықтың белгісі екендігін түсіну керек. Яғни , кез –келген адамға қолы лас адаммен амандасу , лас киім киген адамға қарауға құлықсыз болатынын түсіну керек.Олақ , өз –өзіне қарай алмайтын алмайтын адам жұмысқа да жауаптылық танытпайды.

Гигиеналық тәрбиенің мәдениеттілік тәртіппен байланысы бар.Кішкене кезден бастап тамақтану барысында ұқыпты тамақтануға , асықпай шайнап жеуге , ас құралдарын пайдалана білуге , сүлгіні пайдалана білуге , шәй ыдыстары мен ас ыдыстарын таныстырып , ас мәзірін дайындауға қатанастырып үйретіледі.Тамақтану барысында жәймен сөйлеп , ұртын асқа толтырып сөйлемеуге , жанындағы балалардың сұранысын тыңдай білуге үйретіледі.Ас мәзірінде ас құралдырының қойылу тәртібіне әдемілікті сезіне білуге тәрбиеленеді.

Мәдени –гигиеналық дағыдыларына тәрбиелеудің мынадай міндеттері бар :

-Өзінің сыртқы келбетін бақылай білуге , жуыну үшін сабынды пайдаланып дұрыс жуынуға , сүлгімен құрғатып сүртінуге , тарақты пайдалана білуге , қол орамалды пайдалана білуге үйрету;

- Тамақтану барысында үстел басындағы әдеп дағдыларын меңгерту : қасықты дұрыс ұстау , сулықпен сүртіне білу, нан қиқымын түсірмей жеу , астану кезінде сөйлемеу , ұртын тамаққа толтырып сөйлемеу ;

- Денсаулық сақтаудың алғашқы дағдыларын қалыптастыру , яғни , денсаулық тазалықтан басталатынын , сұлулық пен тазалық бір –бірімен баланысы бар екенін ұғындыру.

- Ұқыптылық пен тазалық әрекеттерін үнемі сақтауға дағдыландыру .

Бұл міндеттердің жүйелі орындалуы үшін көп педагогикалық әдістер керек : үлгі көрсету, дидактикалық ойындар арқылы жаттықтыру ( қуыршақты тамақтандырамыз , қуыршақты жуындырамыз, қонжықты жуынуға үйретеміз , қоянға қасықты ұстау үлгісін көрсетеміз т.с.с.) ; гигиеналық ережелермен таныстыра отырып сақтау тәртібін қадағалап отырамыз.

Кіші топ балаларына дағдыларды қалыптастыруды мазмұнды ойындарды ойнату арқылы үйретеміз.

Мәдени –гигиеналық дағдыларды қалыптастыру барысында маңызы бар :

1)Гигиеналық ережелерді үнемі сақтай білуін қадағалау.Балаға ережені сақтаудың маңызын түсіндіру. Үйретудің алғашқы кезеңінде қажетті дағыдыларды меңгеру үшін көмек беру қажет.Мысалы : қолды жуу үшін алдымен киім жеңін түру керектігін және сабынмен көпіртіп жуып құрғатып сүрту керектігін көрсетіп жүйелі орындауын қадағалау керек.

2)Баланы іс әрекет барысында асықтырмаған жөн . Мысалы қолын сабынмен асықпай көпірту барысында . Бала жасауға тиісті әрекетті бала үшін жасамау керек.Дағылану барысында бала бір істі бірнеше рет қайталауы мүмкін . Біртіндеп өз бетімен әрекеттеніп шапшаңдыққа үйренеді.Сол кезден кейін ересек адам тек ескертіп отырса болады ( жуыну барысындағы әрекеттерді есіне түсіріп ұмытпауын қадағалап отырады). Әрі қарай балаға өз бетімен әрекеттенуге сенім білдіреді.Бірақ мектеп жасына дейінгі балалардың гигиеналық ережелерді дұрыс орындауын үнемі бақылау отыру керек;

3)Мектеп жасына дейінгі балалар тамақтанар алдында , әжетханаға кіргеннен кейін , серуеннен қайтқаннан кейін , жануарлармен ойнағаннан кейін , лас болған әр кезде жуыну керектігін түсініп дағдыға айналдыру керек;

4)Мектеп жасына дейінгі шақта гигиеналық тазалыққа тістерін тазалауға

( жоғарыдан төмен қарай , тістің ішкі қуысын да жуу және түнгі ұйқыға жатар алдында жуыну) үйрету.Таңертемен ұйқыдан кейін ауызды асықпай шаю керектігін түсіндіру , үйрету.Әр тамақтанғаннан кейін жылы сумен шаю;

5) Тарақты пайдалану , қол орамалды пайдалану дағдыларын бекітіп отыру керек.Жөтелу кезінде , түшкіргенде артқа бұрылып ауыздарын қол орамалмен жабу керектігін үйрету;

6)Ұқыпты тамақтану дағыларын қалыптастыру : асты кішкенеден алуды, асықпай жеуді , шусыз тамақтануды, ас құралдарын дұрыс пайдалануды, тамақтану барысында сөйлемеу.

Мәдени –гигиеналық ережелер жүйелі үйретіліп , балалар дағдылану үшін күн тәртібін сақтау ересектерге жүктеледі.Күнделікті жеке бас тазалығы үшін жұмыс олар үшін шынайы қалпын сақтау керек , яғни олар үшін күнделікті қалыпты дағдыға айналу керек.

Гигиеналық дағдыға үйретілу кезінде қоршаған ортаның балалар үшін әсері зор.Балалар аса байқампаз , еліктегіш келетінін ұмытпағанымыз жөн ,сондықтан тәрбиеші үнемі үлгі иесі екенін есімізде болуы керек. Мәдени –гигиенелық дағдыларға үйрету арқылы балалар киіну, жуыну, киімдерін бүктеп жинап шакафтарына орналастыру дағдысын игереді. Бұл әрекеттер үлгі көрсету , түсіндіру , әңгімелесу , мадақтау , жаттығулар орындау ойын әдістемелері , дидактикалық ойындар (кімге не керек?) , сюжетті –рольдік ойындар ( отбасы) , жағдаяттарды шешу («қуыршақтың қолы лас» , «Дымбілместі дұрыс жуына білуге үйрету» «Қуыршақты киінуге үйретеміз») ,ертегі оқу ( Тазалық әлемінде) , эксперименттік ойындар (таза –лас ), заттық суреттермен жұмыс «Қай зат не үшін қажет ?» , бейнелі суреттерді иамашалау «Бұлай жасау дұрыс емес» жұмыстары арқылы үйретіледі.

Мәдени –гигиенелық дағдыларға тәрбиелеу барысында балабақша ұжымы да талапты бірдей атқару керек.Бұл үшін мынадай шаралар ұйымдастыру керек: Ауызекі әдебиеттер «Адамға жеке бас гигиенасы не үшін қажет ?» , фото көрмелер «Мен өзім» , тақырыптық кештер , іскерлік ойындар , семинар –практикумдар «Баланы киінуге қалай үйрету керек?» , «Мектеп жасына дейінгі баланы жуыну ережелерін қалай үйрету керек?» , ата –аналар жиналысы «Мектеп жасына дейінгі балалардың мәдени –гигиеналық дағдылары» , дөңгелек үстел басында пікірлесу кештері , диспуттар, кеңестер «Өз өзіне қызмет етуге тәрбиелеу » , «Мектеп жасына дейінгі баланың жеке бас тазалығы» , «Мәдени –гигиенелық дағдыларын тәрбиелеу».

Бала гигиеналық дағдыларды бірден игеріп кете алмайды , тәжірибе жинақтау арқылы үлкендердің көмегі арқылы қалыптасады. Ең алдымен отбасында қажетті жағдай жасалуы керек . Мысалы : бала бойына сай келетін киім ілу үшін ілгіш , өзінің жеке сөрелері заттарын жинау үшін , сүртіну үшін орамалда балаға ыңғайлы жерде іліну керек.

Балаларды дағдыландыру барысында оның тәжірибесін, икемін аңғару керек. Мысалы : шанышқы қолдануға үйретпес бұрын «қасық ұстауды біледі ме?» ,- соны ескеру керек .Үйрету бырысында жүйелі жұмыс қажет. Мысалы : бала киінуден гөрі шешінуді тез меңгереді, баланы жуынуға үйретуде алдымен қолын жууды содан кейін бетін жууды үйреткен дұрыс.Біртіндеп үйрету жұмысын күрделендіру өзіне қызмет етуге деген қызығушылығын арттырады. Мәдени –гигиеналық дағдылар қайталау арқылы бекітіледі. Сондықтан барлық топтарда да ең басшылыққа алатын әдістеме іс –әрекеттерді қайталау жаттғыулары.Алғашқы үйрету сатысында балалардың әрбір іс әрекетін қайталап сұрау арқылы тұзету жұмыстарын жүргізу керек.Мысалы : қолыңды жуар алдында жеңіңді қалай қайырып қойдың ? немесе жуынудан кейін: «қайсы көрсетші қолыңды қалай сүрттің ?»,- деп бақылау жүргізу керек. Мәдени –гигиеналық дағдыларға үйрету тәсілдерінің бірі дидактикалық ойындарды пайдалану.

Ойын тәсілдерін пайдалану әдісі тиімді , өйткені ойын барысында іс –әрекетті бақылап өзі қолдану арқылы есте сақтайды ,қателескен жерін түзетуге болады.Ойын қоршаған ортаны терең түсіне білуге көмегі зор.Ойындарды пйдалану арқылы күнделікті өмірде пайдаланатын іс –әрекеттерін бекітіп отырамыз.

Мәдени –гигиеналық дағдылар - мәдени қарым қатынастың жарым бөлшегі . Бала күнінде игерген дағылар , соның ішінде мәдени-гигиеналық дағдылар адамның бүкіл ғұмырында көп әсері маңызы бар екенін педагогтар мен ата –аналар естен шығармауы тиіс.

Мектеп жасына дейінгі естияр , ересек топ балаларының