Мектепке дейінгі баланың тіл мәдениетін жетілдіру мақаласы

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАНЫҢ ТІЛ МӘДЕНИЕТІН ЖЕТІЛДІРУ

Дуйсекенова Айгерим Саттыбаевна

ШҚО, Семей қаласы

ЖШС «Бөбек» мектепке дейінгі шағын

орталық тәрбиешісі

«Әр халықтың ана тілі – білімнің кілті.

Біздің балаларымыз ана тіліне жетік,

білімді, мәдениетті болсын»

Ахмет Жубанов.

Тіл – ұлт мәдениетінің қайнар көзі. Әр халықтың ұлттық дәстүрінің, сана сезімінің, сөйлеу, ойлау тәсілінің, мінез-құлқының, мәдениеті мен әдеп ниетінің айрықша белгілері тіл арқылы бейнеленеді. Тіл өнерінің құнын халқымыз өте биік бағалап, «Өнер алды – қызыл тіл» деген.

Туған тілді меңгерту баланың әлеуметтік және рухани дамуында басты шарттардың бірі екеніне біз сенімдіміз. Туған тіл сәбидің біздің өмірімізге кіруге көмектеседі, үлкендер мен балалармен қарым-қатынасқа түсуге үлкен мүмкіндіктерін ашады. Тіл арқылы бала дүниені танып біледі, өзінің ойын, көзқарасын білдіреді. Тіл мәдениетінің дамуы баланың мектепке табысты оқуының кепілі. Балабақшадағы оқу-тәрбие жұмысы негізінен ұлттық «Балбөбек» бағдарламасымен атқарылады. Біздің алдымыздағы мәселе балалардың сөйлеу және коммуникативтік дағдылардың дамуына жүйелі бағытталған педагогикалық әсерді талап етеді. Тілді дамыту біздің бақшада барлық жақтарды қамтып жүйелі жүргізіледі (олар: сөздіктер, грамматикалық құрылымдар, тілдің дыбыстық мәдениеті, тілдік байланыс).

Тілдік байланысты дамыту басты мақсаттардың бірі болып табылады. Ал басқа мәселелердің шешілуі тілдік байланыстың жетілдіруіне бағытталған. Әр топта жас ерекшеліктеріне сәйкес тілді дамытудың басты міндеттері анықталған:

I-ші сәбилер тобындағы балалар сөздерден біртіндеп сөйлемдерге көшеді. Бұл сөйлеу тілінің дамуы және тілді түсінуі, айналадағы адамдармен жеке тілдік қатынастарға түсу, өз ойларын дұрыс жеткізе білуге үйрену.

II-ші естиярлар тобындағы балалар не? қайда? қашан? неге? деген сұрақтармен сипаттауға болады. Бұл топта баланың сөйлеу тілін одан әрі дамыту басты міндеттердің бірі болып табылады. Онда жанама түрде әдеби

мәтіндер қолданылады, суреттер, заттар, табиғат нысандары қарастырылады. Балалардың таным және тілдік мүмкіндіктердің дамып жетілуі дұрыс сөйлеу ережелерінің әдептерімен танысуына мүмкіндік береді. Ал бұл өз уақытында қарым-қатынасқа түсудің шарттарын өзгертуі қажет: жеке, дара қарым-қатынастан тәрбиеші балаларды ұжымдық қарым-қатынасқа көшіреді. Ал бұл өз кезегінде ұжымдық әңгімеде пікір білдіру баладан сұхбаттасты тыңдай білуді, сөзді бөлмеуді, өз кезегін күте білуді талап етеді.

Орта топтардағы балаларды «Мен айтайыншы!» деп сипаттауға болады. Бұл жаста басты назар қарым-қатынасқа түсу барысында монологиялық тілде тілдік ынтаға және тілдік дербестікке аударылады. Бұл жаста бала өз құрдастарымен және үлкендермен қарым-қатынасқа түсудің нысандарын білдіре алады. Тәрбиеші оның алған сезімдерімен бөлісу деген қалауын бағыттап қолдауға міндетті.

Ересектер тобындағы балалар «Кәне, әңгімелесейікші!» деп сипаттауға болады. Бұл топтағы жұмыстың басты мақсаты балалардың тілдік іс-әрекеттерінде жеке қабілеттерді анықтау, сұхбатты дұрыс құрудың және жүргізудің шығармашылығын дамыту, шығармашылық әңгімелерді ойлап табу, ойынның, көрген фильмнің желісін талдау. Шығармашылық қабілеттерді өзі ойлап тапқан кез келген мәтін мазмұнында, сонымен қатар оны жеткізу жолдарында байқауға болады. Мысалы, ертегіні ойластыру барысында бала оқиғаларды өз немесе әдебиет тәжірибесінен өз бетінше таңдап қиыстырады, не болмаса шығармашылық елес арқылы өзінің ойлап тапқан кейіпкерлерінің бейнелерін, оқиғалардың желісін ойластырады, нәтижесінде мазмұнды бір сюжеттік жол құрастырылады.