Менің туып-өскен өлкем – Балқашым туралы мақала

Алматы облысы, Балқаш ауданы

Ақдала ауылы, Ақдала Орта мектебі

Байдилдаева Анар Рымжановна

Менің туып өскен өлкем -

Балқашым

Туған жер-ыстық сезім ұялатқан қымбат өлке. Меніңше, ауылым өскем жерім кіндік қаным тамған жерім ,өскен ортам, тамыры тереңде жаткан атамекен. Ең басты тарихи өңір. Халқы - даланың асау тұлпарындай қыспаққа көнбейтін батыр ел. Жетісу – Алатауының шығысында Малай-Сары жотасынан Іле өзені бойымен айдынды Балхаш көлінің оңтүстік жағалауына дейін, Солтүстігінде Сарыесік Атырау шөлін, батысы мен оңтүстігінде Тауқұм құмды алқабын қамтитын, көсіліп жатқан, байтақ өңір - біздің Балқаш ауданының жері. Ұшар басына көз жетпес мұзарт шын, Хан-Тәңірінен, бастап дала таулары, Жетісу Алатауы, Тарбағатай туларынан және Жоңғар Алатауынан бастау алатын сансыз бұлақтар тоғысып - құйылған, жер жәннаты Жетісудың алтын алқасы атанған, сұлу Іленің арғы жағасы мен бергі жағасын жайлаған жалпақ жұрттың ата мекені, ақ бесігі.

Осынау кие тұнған қасиетті өлек-үкілі найза ұшымен, ақ білектің күшімен беліне шоқпар іліп, ұрандап топқа кіріп, басты идіріп, тізені бүктірген баhадүр батыр бабаларымыздың ту тіккен мекені. Бұл өңір- өмір көш керуенінде даңқы әлемнен асқан, ұлы дала даналары, ұрпағына ұлағатын ұран еткен тарихи тұлғаларымыздың да табанының таңбалы із қалдырған жер.

Тарлан тарихтың тамырын бассақ, талайды таң қалдырған, желмаяға мініп алып, жерұйық іздеген Асанқайғы бабамызды да тамсандырған, жері құйқалы, шөбі шипалы шырайлы өлкеге қазақтың бас ханы, Алаштың ақ туына айналған Абылай хан да талай рет атбасын бұрған екен, тарихи деректерінде 1223жылы әйгілі Шыңғыс хан да Құланбасыда құрылтай-кеңес құрып, осы жерде қоңырат қызы Бөртеден туған төрт ұлына еншісін бөліп беріпті. Қазақтың соңғы ханы, Хан- Кененге қоғалы көл, қом суы сая болған, байырғы Қамал жерінде, Жалайыр Жәлмендімен иық тірестіріп, үзенгі қағыстырып, ұлы Абай төскейімізге келіп, төрімізге озған өлкемізде 1923 жылы үш жүз үй тігіліп, Іле-Қаратал өңірінің тұңғыш болысы Сүндетбай Смайылұлына арнап берілген аста сөз мәйегін шайқаған, аламан айтыс дүлдүлі, Кенен менен Қалқа да өнерлерін паш етіп, жыр алабы Жамбыл бабамыз да ел

ішін аралап, рухты дастан,ұлықты жырларымен Балқаш жұртын тәнті етіпті.

Әбілқайырдан бөлініп, Қозыбасыға көшіп келіп, Қазақ мемлекетінің негізін қалаған атақты Жәнібек пен Керей сұлтанға, Ақтабан шұбырындыда Ұлы жүздің бас биі, Үйсін Төлеге де керуен болған бұл ұлы жол-тарихтың тарлан даңғылы. Ұғынғанның зердесін ашар танымы екені ақиқат.

Әр төбесі шежіре тұнған осы мекенде ата-бабаларымыз сан қилы тарихи жағдайларды басынан өткерді. Бұл жайында ел арасында аңыз боп айтылып жүрген әңіме-әфсана да жетерлік.

Дана халқымыз: «Аруақты жерден ат үркеді» деген екен. Ұлы тарихшы, ғалым Ермахан Бекмахановтың зерттеу еңбектерінде жан- жағы табиғи қамалдармен қоршалған, Іле өзенінің Балқаш көліне құяр тұсындағы Қарой маңында 1846-1847 жылдары қазақтың ең соңғы ханы, ұлт азаттық көтерілістің басшысы, Хан Кене мен әйгілі Наурызбай батыр тыныстап, Кіші жүз қазақтарына Үндеу жібергені көрсетілген.

Қазақтың соңғы ханы, Хан Кененің өмірінің соңына дейін бірге жүріп, сарбаздар тобының әскербасы болған, тарихта ерлігімен танылған, ел аузында батырлығы аңызға айналған, Қосай-Қосымбет ұрпағынан тараған Балқаштық Әділбек батыр бабамыздың найзасын шаншыған қарауыл төбесі – «Найзақызыл».

Байшегір бабаның кенже баласынан тараған ұрпақ Бекпенбет (Жанама аты Шегелек) руынан шыққан әйгілі Шаған батырдың немересі, Барақ бидің бел баласы, Өгіздің Меңліқұл руынан тараған Солтанай – Тұяқ әулиелердің жиені Нысанбай әулие күмбезі.

Шегелектің қос әулиесінің бірі деп танылып, есімі Нысанбай әулиемен қатар аталған, ертеңін оза ойлайтын, болашақты баса болжайтын аузы дуалы, сөзі уәжді, әулие-көріпкелдігімен, емші, тәуіптігімен жалпақ жұртқа есімі мәшҺүр болған Маралбай әулие күмбезі.

Жақсыдан жақұт туар дараланған,

Қайран көңіл соны аңсап саралаған.

Мен кетем, бәлкім менің ұлы ұрпағым,

Жеткізер арманымды жете алмаған.

1880 жылдардың аяғында Ақкөл өңірінде билік құрып, заманында елді аузына қаратқан, төрт аяғы тең түскен су төгілмес жорғадай, асыл сөздің мәйегін шайқаған, орақ тілді, от ауызды, ойы ұшқыр шешендігімен елін тәнті еткен, қандай дау-дамай болмасын әділ шешіп, елдің елдігін ту етіп, бірлігін сақтаған, саясаткерлігімен танылған тарихи тұлға – Маштақұлы Малыбай би зираты.

ХVIII – ғасырда өмір сүріп Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ халқының ұзақ жылдарға созылған қантөгіс азаттық соғысында елін