Мұғалім мектептің жүрегі тақырыбындағы педагогикалық эссе

Мұғалім – мектептің жүрегі

«Заманына адамы» демекші, жаңа мектепке тың идеямен қаруланған, жас ұрпақтың болашағына үлкен жауапкершілікпен қарайтын, жаңалыққа жаны құмар мұғалім қажет екені айтпаса да белгілі екенін өмір көрсетіп отыр, себебі өркениеттің қарышты қадамы мен техниканың ғарышты қамту аумағы артқан сайын мектептегі күнделікті жоспарланған білім көлемі өскелең ұрпақты қанағаттандыра қоймайтыны баршамызға аян.

Білім беру саласындағы жаңа технологияларға негізделген өзгерістер, жаңалықтар оқыту мен тәрбиелеу ісін, ізгілендіру, демократияландыру, ұлттық ерекшеліктерді ескеру, даралап, саралап оқыту педагог қауымның басты міндетіне айналуда. Аталған проблемалар мұғалімдердің кәсіби шеберлігін үнемі жетілдіріп отыруды қажет етеді.

Сөзім құрғақ болмас үшін, мен өз тәжірибемнен баяндайын. Таяуда «Өрлеу» педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру орталығында 3 айлық курста оқыдым. Мұнда жаңа тұрпаттағы мұғалім даярлау мақсатындағы оқыту мен оқудағы модульдер жайлы бағдарламамен таныстық.

Бұл бағдарламаның идеясы – мұғалімдер өзінің сабақ беруіне емес, оқушылардың оқу ептілігін дамытуға назар аударуы тиіс, осы мақсатта мұғалім оқыту ортасын құру керек, соның арқасында оқушылар ақпаратты енжар қабылдамай, оқу үдерісіне белсене қатысатын болады. Ақпарат беріледі, бірақ білім мен түсінік оқушы бойында қалыптасады, ал мұғалім- бұл үдерісте көмек көрсететін жан. ( нұсқаулық, 32-бет)

Бұл пікір қазақ халқының бес арысының бірі – Мағжан Жұмабаевтың «Тәрбиеден мақсұт – баланы тәрбиешінің дәл өзіндей қылып шығару емес, келешек өз заманына лайық қылып шығару» деген идеясымен астасып, сабақтасып тұрған жоқ па? Мектептегі зерттеу жұмысынан кейін, мен бұл идеяны құптайтыныма көзім анық жетті. Себебі дәстүрлі оқытуда бекітілген бір ереже бойынша сабақты ұйымдастыратынбыз, рас, түрлі тәсілдер қолданатынбыз, бірақ онда оқушыларға қимыл-қозғалыс жағынан, білмегенін сабақ үстінде біреуден сұрауға рұқсат берілмейтін, әркім өзі ойлап, өзі айтсын деген талап қоятынбыз. Ал енді осы курсты оқыған соң, интерактивті сабақтың оқушының білім деңгейінің өсуіне көп көмегін тигізетінін байқадым, сондықтан ендігі менің мақсатым: 1. Ең алдымен, оқыту ортасын құру, сөйлеу тілін дамыту

2.Оқушыларға тақырыпты меңгеруде таңдау жасауға жағдай туғызу

3. Өздерін еркін сезінуге итермелеу, яғни, қауіпсіз орта құру

4. Ынтымақтастықта жұмыс жасай білетін, тең құқылы серіктестер екенін ұғындыру.

Бұл курсқа барғаныма қуаныштымын, себебі озық ойлы тәжірибенің бәрі де жинақталған курс екен. Атап айтар болсам, СТО технологиясы, модульдік технология, Үш өлшемді жүйе, бұларға мен төл технологиямыз - СКТ технологиясын да қосқым келеді, себебі бұл курстың идеясы – қай тәсілді алсаң да, ол өз еркіңде, қайткенде балаға сол үйреткелі отырған материалды автоматты түрде емес, саналы түрде, сезіну арқылы меңгертудің жолын қарастыруды көздейтінін жақсы ұғындым.

Жоспар құруда да айтарлықтай өзгеріс болды: бұрында бағдарламаға бағытталған, яғни, бір сабақта бірнеше жаттығу орындату керек, мұғалімнің көпшілігі бала меңгерсін, меңгермесін, жоспар бойынша келесі тақырыптарды өтуіміз керек деген ойда болатын. Бірақ бұл жерде менің бұрыннан қалыптасқан өз ұстанымым болатын: егер баланың материалды меңгермегенін байқасам, келесі тақырыпқа өтпейтін, алайда жоспардан қалып кеткеніме тексерушілерден іштей қорқып жүретінмін. Әрине, қазір енді бағдарламадан мүлдем қалып кетуге болады деген пікірден аулақпын, қалып кеткен жағдайда қорықпай, сенімді жүре алатыныма қуанамын. Лессон-стади әдісі бойынша әріптестермен кеңесіп, жоспарды бірлесіп құра аламыз.

Дәстүрлі сабақта ақпаратты , жаңа сабақты меңгертуде өзім сөйлеп, түсіндіруге тырысатынмын, кейде қанша айтсаң да түсінбейтін балаларға шприцпен алып, басына құя салатын болса ғой деп армандап кететін күндерім де болатын. Бұл жердегі қателік өзімнен екенін түсіндім. Неміс педагогі Дистерверг: «Жаман мұғалім ақиқатты өзі айтып береді, ал жақсы мұғалім оқушының өзін іздендіруге жетелейді»,- деген сөзінің жаны бар.

Қазақта мынадай мақал бар: «Жылқы кісінескенше, кісі тілдескенше.» Тілдесіп, сөйлескен соң емес пе, адам ойының анық, белгілі болатыны? Сондықтан интерактивті сабақ, меніңше, тиімді.

Себебі Выготский когнитивті дамудың, оқушылар өздерінің «Жақын арадағы даму аймағында» жұмыс істесе, жақсаратындығын атап көрсеткен. ЖАДА оқушы дамытатын дағды мен қабілеттер, өз бетімен жасай алмайтын тапсырмалар көлемін айқындайды. Выготскийдің оқыту моделі оқушы диалог құру нәтижесінде білім алады деп жорамалдайды. Сондықтан оқушының білім деңгейін дамытуға әлеуметтік қолдау көрсетуде мұғалімнің ролі ерекше. Оқушылардың көбірек білетін басқа адамдармен (әрине, бұл рөлдерде мұғалімдер мен сыныптастары болуы мүмкін.) диалог жүргізу мүмкіндігі болған жағдайда, оқыту жеңіл болмақ. Талданатын идеялар оқушы түсінігінің нақты бөлігі болмағанымен, ЖАДА аясында қарастырылғандықтан, оқыту табысты болмақ. Ал Александер оқытудағы әңгімелесу – қарым-қатынас жасаудың бір сарынды үдерісі емес, керісінше, идеялар екі жақты бағытта жүреді және осының негізінде оқушының білім алу үдерісі алға жылжиды деп тұжырымдайды. (нұсқаулық, 28-бет)

Нақты мысалмен келтіретін болсам, қазақ тілі пәні бойынша 7-сыныпта «Көсемшенің түрленуі» тақырыбында өткізілген сабағымның мағынаны тану кезеңінде «тұжырымдамалық карта» жасау барысында олар топтық әңгімеге тартылады. Бір топтың түсінбегенін екінші топ түсіндіруге тырысады. Қате пікірге кетіп бара жатқан жағдайда мұғалім реттеп отырады. Мысалы, «Көсемшенің түрленуі» тақырыбында барлық топ көсемше түгел жіктеледі деген тұжырымға келген. Сол кезде мен: «Көсемшенің әр жұрнағына мысал келтіріп, жіктей аласыңдар ма?» деген бағыттаушы сұрағымнан соң, өздеріне - өздері қарсы келіп: -ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнағы арқылы жасалған көсемшенің жіктелмейтініне көздері жетті. Менің бұл жерде байқағаным: мен бұрынғыдай дайын жауапты айтып, оқушылар автоматты түрде қабылдай салған жоқ, олар бұл сұрақты өз ой елегінен өткізіп, саналы түрде түсініп жауап беріп тұрғанын аңғардым.

Ал «Көсемшенің сөйлемдегі қызметі» тақырыбындағы сабағымда ойтолғаныс кезеңінде «екі түрлі түсініктеме күнделігі» әдісі бойынша Александердің балаларды диалог пен дәйектеуге, талқылауға тарту белсенді жүргізілген жағдайда олардың оқуы тиімдірек және зияткерлік жетістіктері жоғары болатынын дәлелдейтінін түсіндім, яғни, диалог арқылы сыни тұрғыдан ойлауы дамитынын білдім. Мысалы, бір топ: «Уралап » айқай салғанда,

Алтын шашақ қызыл ту

Қолға алмасқа немене? деген үзіндіде «уралап» сөзі көсемше екенін және оның «қалай?» деген сұраққа жауап беріп, пысықтауыш қызметін атқарып тұрғанын дәлелдеді. Сол кезде Жасұлан деген оқушы: «Неге алтын шашақ қызыл ту?» Баубек Бұлқышев қазақ қой, ал біздің ту көк емес пе? деген сұрақты қойғанда, оқушыны сыни ойлануға итермелеген іс-әрекетімнің жүзеге асқанын көңіліме хош көрдім.

Бұл сұрақтың жауабын оқушылардың өздері-ақ тауып алды, оған менің «Бұл өлеңнің авторы туралы не білесіңдер? (Б.Бұлқышев 1916-1944) Ол өмір сүрген жылдарда қандай тарихи оқиғалар болды? Қазақстан ол кезде қай мемлекеттің құрамында болды? Тәуелсіздік алған соң, тудың түсі қандай болды? деген сияқты түрткі сұрақтың, қайта бағыттаушы, сынақ сұрақтарымның себі тиді. Оқушылардың өзін-өзі реттеп оқуына ықпал ету мақсатында қойылған «Сеніңше, көсемшенің маңызы қандай? Көсемшесіз-ақ сөйлей беруге болмай…