Мұхтар Әуезов шығармаларын талдау бойынша баяндама

«М.Әуезов шығармаларына бойлай отырып, өзімізді түзейміз»

7 сынып оқущылары арасында әңгімелерін талдауМ. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесін талдау

14 сәуір 2022 жыл

Сынып: 7 «В»

Пән мұғалімі: Капенова А.Е.

Мақсаты:

- қазақтың ұлы жазушының өмірі мен шығармашылығын таныстыра отырып, оқушы бойына жазушының шығармашылық жолын таныту, қазақ әдебиетінен алар орны мен сіңірген еңбегін бағалауға тәрбиелеу.

- әңгімелер тағылымын жастардың санасына сіңіру, ұлы тұлғаның ой-толғамдарын кеңінен дәріптеу;

- ақын әңгімелері арқылы халқына, тілге, Отанға деген сүйіспеншілік сезімдерін ояту.

Көрнекілік құралдар: ақын портреті, слайдтар,ақын туралы жазылған пікірлер, техникалық құрал-жабдықтар, аудио аппаратура.

Сабақ барысында оқушылар жазушының өмірбаяны, шығармашылығы туралы ұсынылған бейне материалдарды, тарихи қол жазбаларды тамашалай отырып мол мағлұматтар алды.

Бейне материал көрсету: https://www.youtube.com/watch?v=DtgOS-_PZXM

https://www.youtube.com/watch?v=q0aMrICblNg

М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесін талдау

Қазақ халқының мәдени даму тарихында жазушы, драмашы, публицист, зерттеуші, аудармашы әрі қоғам қайраткері Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің қазақ әдебиетінен алатын орны ерекше.

М. Әуезов – ауыз әдебиеті мен классикалық әдебиеттің, Батыс пен Шығыс көркемсөз мұрасының озық дәстүрін жете меңгеріп, қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің реалистік сапасын арттыруға, әдеби тілді байытуға ерен еңбек сіңірген ұлы жазушы. Қазақ қоғамының гүлденуіне қапысыз еңбек еткен М.О.Әуезовтің шығармашылық қайнарына бастау болған алғашқы мақалаларының бүгінгі өміршеңдік сипатын ашып, ұлт танымы тұрғысынан саралау арқылы жазушының шығармашылық толысуындағы алар орнын айқындамақпыз. Көп қырлы, терең сырлы Мұхтар Әуезовтің фольклорлық мұраларды жинақтау, оларды саралау ісінде үлкен жауапкершілік танытты. Мұхтардың ғалымдық келбеті әдеби сын, теориялық зерттеу мақалаларында да кеңінен ашылады. Онда әдеби құбылыстарды терең талдап, көркемдік ойдың дамуын ғылым тілімен жеткізе білген. Жазушы шығармасына шындықты арқау ете отырып, әлеуметтік көзқарасын, дүниетанымын, кейіпкердің ішкі толғанысын да шебер көрсете алған. Автор әрбір шығармасында кейіпкердің ішкі жан – дүниесіне үңілумен қатар оның қоршаған ортаға деген қатынасын суреттеген.

Жігіттің ұнамсыз, әккі әрекетін, сонымен қатар сезім сезігі төмен, жылт еткенге жымия қарайтын, өмірін қайғы мен түңілуден ада ету үшін адамгершілік қасиеттерді аттауға да баратын Ақан сияқтылардың іс-әрекеті жазушы шығармасына негізгі арқау болған. Қорланған кейіпкердің пана болар қара орманы, үміт тірегінен тірідей қорланып, соңынан ауыр панасыздықтан жапа шеккен Ғазиза сынды кейіпкерлер шығармаларында адалдықтың ақ туын паш еткен. М. Әуезовтің қай шығармасын алмайық кейіпкерлер өздерінің ар – намысы үшін күресіп, оның аяққа тапталмауы жолында күрескер ретінде суреттелген. Шығармаларында ауыр қайғыны көтере алмастан ақыл-есінен айырылып көз жұмған сорлы шешенің аянышты тағдырын баян етеді. М.Әуезов шығармаларына қуатты күш, тегеурінді серпін беріп, шығарманы ажарландырып, көріктендіріп тұрған терең психологизм бар. Ол табиғат пен адам арасындағы тығыз байланыс. Табиғаттың тылсым күші арқылы кейіпкердің ішкі толғаныстарына, жан – дүниесіне оқырманды үңілту. Табиғатты да адам сияқты сөйлете білу бұл автордың шеберлігі. М.Әуезов шығармалары қазақ әдебиетіндегі кешелі-бүгінгі шығармалардың қай – қайсысымен де қатар қойғанда мазмұны мен көркемдігі, тарихилығы жағынан басымдық танытып,

Әуезов шығармаларында терең психологизм, лиризм басым, адам жанының сан алуан құбылыстарын, нәзіктігін суреттеп, ішкі әлеміне терең уңіледі. Жазушы қаламынан туған әр шығармада халықтың тек өзіне ғана тән қасиеті, өмірлік ерекшеліктері, адамгершілік-рухани құндылықтары бой көрсетеді. Алып сөз зергері елінің тағдырына аянышпен қарап, жетістігіне қуанып, кемшілігіне қайғыра білетінін шығармалары арқылы білеміз. Демек біз зерттеу барысында М. Әуезовтың шығармаларындағы табиғат пен адам арасындағы терең байланысты талдау арқылы соған көз жеткіземіз. Автордың кез келген шығармасын алсақ табиғат пен адамды бөлінбес бөлшек ретінде сипаттайды.

М.Әуезов қазақтың шұрайлы тілінің мол қорын шеберлікпен пайдалана отырып, мазмұны мен мәні өзгеше, шынайы, кұдіретті шығармаларын өмірге әкелді. Солардың бірі – болашақ жазушының қаламгерлік қасиетін танытқан, 20-жылдардағы шоқтығы биік шығармасы Қорғансыздың күнін 1921 жылы Қызыл Қазақстан газетінде жарияланған еді. Жиырмадан жаңа асқан жас қаламгердің төлтума шығармасына С.Мұқанов: «1921 жылы жазған «Қорғансыздың күні» атты алғашқы әңгімесімен Мұхтар шын мағынасындағы европалық прозаның дәрежесіне көтерілді» деп баға берген. Қ.Сыздықов «Қорғансыздың күні» жөнінде: «Осы әңгімеде тек құрдымға кеткен қайғы-мұң ғана емес, мұнда білінер-білінбес болса да булқынып жатқан қайсар күш бар, қарауытып тұнжыраған мылқау ағыстың астында жатқан табан толқын бар сияқты» дейді. «Қорғансыздың күні» арқылы ол заманының шынайы көрінісін, ащы шындығын, тұтас бір қорғансыздар әлемінің мұң-зарын көрсетіп, оқырманның ішкі сезімін оятарлық жан түршігерлік оқиғаны баяндады. Осы ащы, зарлы шындықты жеткізуде…