Әуезов шығармаларын тарих сабағында қолдану материалы

Әуезов шығармаларын тарих сабағында қолдану

Эпиграф

Оның өр таланты - ғажайып бір құбылыс,

біздің өміріміздің ұлы символы.

Ол - аты аңызға айналған адам,

жаңа дәуірдің данышпаны,

жалынды жыршысы әрі азамат.

Ираклий Андроников

"Сіздің өлмес еңбектеріңіз сізді әлемдік көркем прозаның үздік өкілдерінің қатарына қосады. Мен Сенің замандасың, отандасым болу құрметіне ие болғаныма қуаныштымын", - деді Мұхтар Әуезовке әйгілі кеңес жазушысы Всеволод Иванов.

Мұхтар Әуезов көпұлтты кеңестік әдебиеттің дамуына баға жетпес үлес қосты. Оның жұмысы социалистік реализм әдісінің орасан зор мүмкіндіктерінің дәлелі. Алғашқы қазақ роман-эпопеясының авторы, драматург, орыс және еуропалық классиканың аудармашысы, ғалым-ұлы жазушының шын мәнінде сарқылмас әдеби мұрасы.

Жазушының шығармашылығы ерекше эмоционалды қарқындылықпен, поэтикалық және лиризммен, сюжеттің ерекше икемділігімен, түстердің, кейіпкерлердің, құмарлықтардың контрастылығымен сипатталады.

М.Әуезовтің 20-шы жылдардағы әңгімелерінің негізгі тақырыбы – қарапайым адамдардың азаптары, қысымшылық қана емес, сонымен бірге халықтың рухани оянуы, оның бостандыққа ұмтылуы. Жазушы рулық араздықты айыптайды, оларға халықтың бірлігі мен бірлігін салыстырады.

Оның кітаптарында ХІХ ғасырдың ортасынан ХХ ғасырдың ортасына дейінгі қазақ халқының өмірінің панорамасы көрсетілген. Оның кейіпкерлері аңызға айналған батырлар, тарихи тұлғалар, 60-шы жылдардағы замандастар болды.

Әуезов шығармашылығының шыңы-"Абай жолы" әлеуметтік-тарихи роман-эпопеясы (1 "Абай" кітабы (1942-1947); 2-кітап (1952-1956)).

M. Әуезовтің Хан Кене пьесасы - тарихи және көркемдік тұрғыдан үндескен, кейіпкерлері жүйеленген, тілдік ерекшелігі мол, қазақ халқының салт - дәстүрін жан - жақты талдап, шынайы көрсете алуымен де бағалы көркем туынды. Біз, ең бірінші Кенесарыға тарихи тұлға ретінде қарап, оның 1837-1847 жылдардағы көтерілісіне әділ баға беруміз керек. Бұл шығарманы Кенесары бастаған көтерілісті толығымен ашуға көмекші құрал болады.

М. Әуезов – қазақ халқының ғасырға жуық өмірінің рухани шежіресін жазған, ұлт келбетін бар шындық айшықтарымен көрсете алған ірі тұлға. Ол XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірін дүниеге әкелген нағыз кемел шығарманың авторы ғана емес, талғампаз зерттеуші. М. Әуезовтің де ұлт - азаттық тақырыптарға бой ұруы бірнеше таным талқысынан өткен. Әуезов ұлт - азаттық идея сарындарын көркем шығармада сонау ауыз әдебиетіндегі эпос, тарихи жырлар, тарихи оқиғалар, ұлт - азаттық қозғалыстар шындығынан желі тартып уағыздайды. Яғни, өз заманының шындығын беру үшін оны өткен заманның елдік сырлары мен ой - өрісі әрекеттерімен сәйкестендіре отырып, тарихи оқиға желісін шығарма өзегіне айналдырады.

Әуезов туған халқының басынан өткен сан қилы өмір өткелдерінің ақиқатын сезіне жүріп, қатерге толы қилы заманда батыл әрекетпен тарихи тақырыптағы «Хан Кене», «Қилы заман» шығармаларымен бірге «Әдебиет тарихы» зерттеу еңбегін жазады. Бұл әлемге танылған «Абай жолы» эпопеясына дейінгі отыз жасар Мұхтар қаламынан туған Алаш ұранды әдебиеттің азаттық идеясын көтерген туындылары болатын.

Мұхтар Әуезовтің қай шығармасын алсақ та, қазақ халқының тарихының елеулі кезеңдерін қамтитынын көреміз. Жазушының алғашқы шығармасының бірі – «Қараш - Қараш» оқиғасы атты повесі 1927 жылы жазылды. Осы шығарма арқылы Қазан төңкерісі қарсаңындағы қазақ ауылының айқын картинасы, таптық сананың, стихиялы түрде болса да, аздап ояна бастағанын түсіндіруге болады.

Аталған шығармадағы басты кейіпкер Бақтығұл өмірде болған адам. Қаламгер патша үкіметінің зорлық - зомбылығына қарсы шыққаны үшін 10 жыл абақты жұмысына кесіліп, Сахалинге жер аударылған Рысқұл Жылқайдаровтың (Тұрар Рысқұловтың әкесі) прототипі етіп Бақтығұлды алған. Повестің бас кейіпкері Бақтығұл бейнесі арқылы дәуірдің қиын да қым-қиғаш қарама-қайшылығы бостандық аңсаған халық арманы мен жаңаша көзқарасы идеялық - көркемдік тұрғыда танылады.

Қазақстан тарихы сабағында М. Әуезовтың шығармаларын пайдалану.

М. Әуезовтың шығармаларын Қазақстан тарихы пәнінде төмендегі тақырыптарды түсіндіру кезінде кеңінен пайдалануға болады:

- XIX ғасырдағы патшалы Ресейдің отаршыл саясатын түсіндіру, хандық жүйенің жойылуы, барымта, болыстық сайлау, ұлт - азаттық қозғалыстар;

- Кеңес үкіметінің орнауы;

- Қазақ халқының салт - дәстүрлерінің мазмұнын ашу;

- Халық ағарту және білім беру ісінің дамуы;

- 1837-1847 жылдардағы ұлт - азаттық қозғалыс пен Кенесарының шынайы бейнесін ашу;

- Қазақ ауылдарының жағдайын сипаттау.

Енді Қазақстан тарихын оқытуда М. Әуезовтың көркем шығармаларын пайдалану әдістері мен маңызына нақтырақ тоқталсақ:

1. Тарих сабағында көркем әдебиетті пайдалану бәрінен бұрын оқушының тарихи фактіні ойына ұзақ сақтауына әсер етеді. Өйткені тарих қоғамдағы тап тартысын нақты деректермен дәлелдесе, көркем шығарма сол фактілерді бейнелі кескінмен елестетеді. Мысалы, «Қараш-қараш оқиғасындағы» Бақтығұл мен Жарасбайдың тартысы, 7 - сыныпта XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт - азаттық қозғалысты түсіндіру кезінде «Хан Кене» трагедиясынан үзінділер келтіру.

2. Тарихи қайраткерлердің тарихи образы, егер ол нақты және оқиғалы материалдарға байланысты баяндалса білім берік және ұзақ есте сақталады. Кенесарының мінез қырлары сан алуан әрекет арқылы өз ортасында, дұшпандарымен арпалыста, бейбіт күнде, майданда, хан ортасында, соғыс үстінде біртіндеп, сатылап барып, кеңінен ашылады. Ол бірде арғы - бергіні түгел шолып, түптеп ойлайтын дана, бірде кеселді түйінді асқындырмай, қолма -…