Мұқағали Мақатаев поэзиясын талдауға арналған жұмыс

Мұқағали поэзиясы – ұлттық сананы сілкіп оятатын қуатты дәру, жан–жүйеңе ізгілік нұрын шашатын энергия көзі. Құт-береке құюшы құндылық. Оны қара өлеңнің қарымы, мол мүмкіндігі арқылы танытып отырады. Қара өлең – Мұқағали үшін - қазына кені. Ананың ақ сүті, әкенің жасындай жарқылдаған жігері, қайрат -күші.

Қалқам! Мен Лермонтов, Пушкин де емен,

Еенинмін демедім ешкімге мен.

Қазақтың қара өлеңі - құдіретім,

Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген.

Бұл шынайы елжандылықтың сөзі, асқақ патриотизм үлгісі, кең- байтақ Ресейге дабысы кетіп, әлемді тамсандырған орыстың поэзия орбитасында күн нұрындай шұғыла шашқан Лермонтов, Пушкин, Есениндердің атақ-даңқын ардақтағанмен, абыройын дара қойғанмен, құлдық ұрып қол қусырмайды, табынып тәңіріне баламайды. Қайта оның есесіне қара өлеңді биік ұстайды, құдіретті рухқа, ұлы ұстазға балайды. Оның түпсіз терең, сұңғыла сыры бар. Ол қарапайымдылығында, бейнелеушілік мүмкіндігінде, шеберлігінің шексіздігінде, даналыққа суғарылғандығында. Қара өлеңнің күйсандығын ойнай білген, сөйлете алған жан ғана даласына тартып туған перзенті болмақ. Бұл әрі ұлттық сананың сырына қанықтырып, сиқырына үңілту. Сондай-ақ көне мұраға деген көзқарас. Қазақ өлеңіне ревизия жасаймыз, өлең өрнегіне өзгешелік ендіреміз, жаңалық ашамыз деп даурыққандарға тойтарыс бере отырып, анайылыққа барудан, тұрпайылыққа ұрынудан сақтандырады. Әр ақынның өлеңі халықтың жүрегіне жол тартатын қара өлеңдей сіңімді, ойға орнықты, өміршең болумен қатар қазақтық қанмен, ұлттық намыспен, ұлыстық нәрлі сөлмен жазылуын нұсқағандай. Өзіндік концептуалды көркемдікті көктен іздемей дәстүрлі жырдың ағысынан табуды көздейді.

Ақынмын деп мен қалай айта аламын,

Халқымның өз айтқанын қайталадым.

Күпі киген қазақтың қара өлеңін,

Шекпен жауып өзіне қайтарамын.

Қазақтың қарапайым қара өлеңі - қас шеберліктің үлгісі. Оның авторы - халық. Ол сан ғасыр жасап, сап алтындай сараланған, сан ұрпақтың елегінен өтіп өңдеуін көрген, сұрыпталған дүние. Ол ақындықтың әліппесі, айтыскерліктің аренасы. Осы қара өлеңнен қанаттанған, халықтық мектептен дәріс алған Мұқағали өзін абыз халқының алдында ақынмын деп айтудан жасқанады, ізеттілік сақтап именеді. Бір қарағанда шындығы да солай. Халықтың тайқазанындағы дүниені, екіншісіне аударып құйып қайнатушы, ас әзірлеуші аспаз ғана. Мұқағали өлеңінің нанымдылығы, құпия құлпылануы әсіресе соңғы қос жолда “Күпі кию” – қазақтық белгінің тайға басылған таңбасындай көзге ұрады да ұлтымыздың түр-тұлғасынан хабар береді. Кешегі бітім- болмысы күпімен кескінделсе, бүгінгі түр-сипаты шекпен киген қалыпқа сыйып қазақ табиғатын тануға мол мүмкіндік беріп тұр. Қара өлең жас талғамайды, әнмен орындауға оңтайлы. Бір жағы ән өнерінің іргетасы. Қара өлеңнің он бір буынды екі немесе төрт тармақты болатындығы белгілі. Тақырыбы жағынан бай, орындалуы жағынан сан нақышты. Қара өлең көнелігімен де құпия. Музыкатануда ол жеке жанр түрінде қарастырылады [14.146-155 б.]. Қара өлеңнің қара анықтауышына қатысты айтсақ. Қара өлеңді жи

“Аманат” өлеңінде соғысқа аттанған әженің буыны бекіп, бұғанасы қатпаған ботасын нарға балап, мықты мият, құрыштай қуат тұтып, үйдің ендігі тірегі екенін ескертіп, еркек кіндік бас ие санайтындықтан арман-аманатын табыстайды. Ол аманат - күйреген қарт әжені, қайғыдан бүк түскен шешені, шиеттей іні- қарындастарын асырау, қатардан қалдырмау, жадатып-жүдетпеу. Бұл бұрыннан бар ата дәстүр, қазақы салт-сана. Ертегілерде, батырлық жырларда ер-азамат жорыққа аттанғанда, іштегі туылмаған перзентіне, бесіктегі ұлына қол артып, медет қылатыны, жерінің тағдырын, елінің хандығын, мыңғырған байлығын, қаусаған әке-шеше, сүйген жар, дүние мүлік барлығын табыстайтыны бесенеден бар. Яғни берісі отбасылық, әрісі елдік, жерлік мәселелер жас жеткіншектің осылай өмір мұраты болып белгіленіп, өзектестірілетін. Сөйтіп ұлы міндеттер ұл мен қызды ұзақ жолға, үлкен сапарға алып шығатын. Осы тұжырымның, әкелік аманаттың, ұлттық элементтердің танымдық тапсырманың сілемі жатыр өлеңде.

Қандайда бір тұрмысты қайырып тастау үшін жұмыс жасап жатқан адамға: “Іс ілгері бассын!”, “Өнім көп болсын!”, “Орта толсын!“, “Қырқар көбейсін!”, “Игіліктің сәтін салсын!” сияқты тілеулер айту өзінің ортақтастығын білдіру, ниеттестігін сездіру ежелгі қазақ дәстүрі. Бұларды бүгінгі ұрпақтың санасына салу, осылай айтуға үйрету, қамқорлықты, бауырмашылдықты білдіру, жөн-жосықты ұғынуға дағдыландыру ата-ана мен үлкендер парызы. Ақын жаны кісілікті, кішілікті аңсайды. “Үйшінің ойы” осы мұраттан туындаған, ізгілік иірімдеріне жетелейтін өлең. Тік бақай, жөн білмейтін, жосық танымайтын көр соқырлықтан сақтандырады.

“Көзіме тура қара” шыншылдықты, арлылықты арқау еткен. Арамдық, алақол жексұрындықты жерлей отырып, ар-ұяттың дар ағашына тартуға дайын. “Қалжасын жеп қуанып, шілде жасап, Сені де перзентім деп туды-ау, ана” деп аяқтауында үлкен салмақ, мән жатыр. Қалжа - босануға тақаған әйелді қуаттандандыру, әлдендіру үшін күтім кезінде берілетін ас, рухани әрі күш-қайрат үстемелеуге жасалған әрекет. Шілдехана - қуаныштың өлшемі, шаттықтың шарықтау шегі, әлейім жұртқа жар салу, перзентті болғанын жариялау. Сөйткен баланың сұмпайылық пен сұрқиялықты серік етіп адамгершіліктен ада, кісіліктен кенде пасық, шерменде жан болуы қайғы-қасірет екендігі зерделетіледі. “Ескертуде” анадай әулиеге ізет– құрмет жасауға, тәрбиелікке шақырады.

“Отыз бесінші көктемім” бір қарағанда 35 жылдық өмірдің күз, қыс, көктем, жаз белестері мен елестерін шолып өткен есепті түйіндеу болса, екінші жағынан ұлттық сананың алауына ұсталған, шұғыласына малынған өлең.

Мені жұрт: “Жақсыдан қалған көз”, - дейді,

“Жақсыдан қалған сөз”, - дейді.

Ақымақ болсаң төзбейді,

“Хайуан” дейді, “ез” – дейді.

Қақым жоқ жаман болуға,

“Мені жақсыдан қалған көз”, - дейді деп, әркімнің адамдық менін, тектілігін оятады. Мұнда ата-тектік, ұлттық, асылдық қасиеттерден айырылмауға үндеумен бірге, жеке бастың өнегелік-үлгілік үрдісін эстафета таяғындай берік ұстауға, ген арқылы берілетін қазақтық қағиданы көздің қарашығындай сақтауды міндеттейді. “Болар елдің баласы – он бесінде баспын дейтін” еті тірілікке, қағылездікке, “болмас елдің баласы жиырмасында жаспын дейтін” еркетотай енжарлықты қарама-қарсы қойып, кері кетушіліктен сақтандырып саналылыққа жетелейді.

Биік болса болғаны болашағым,

Мен аласамын.

Өмір сахнасына алған заңды билетім бар,

Заңды орныма таласамын.

Тіршілікке еніп, өмір көшіне ілескен соң өз ортасында орны бар ірі болуға, білімнің шыңына шығуға, іскерлік пен өнер-ғылым қууға, елінің намысын жыртып тұғырын биіктетуге үлес қосқанға не жетсін? Лирикалақ кейіпкер 35-ті аз ғұмыр деп отырған жоқ, қазақтың ұғымындағы орда бұзар, дүниені дүр сілкінтер, аймағына аты кетер жас екенін ұғынып отыр. Сондықтан өмірден ойып тұрып орын алуға, қашап тұрып жыр жазуға құлшынулы. Өзіне есеп беріп, алды–артын болжауы, өлшеніп берген өмірді қиқымдап, өткізіп алмауға тырысуы саналы жанға ой саларлық. Заңды орнына таласуы. Абай айтқан “Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қаланмен” идеялас. Бұл өнер, өлең мұратындағы дәстүрлі жалғастық.

“Мен өскен лашық бір бөлме” – қазақтың жаны мен жаратылысына, қарабайырлығы мен хан көңілділігіне өлшем болар өлең. Кешегі күн көрісі жүдеу, тіршілігі жұпыны өмірдің араға жылдар салғанда қымбат тартқанын, қызығы мол қимас күндердің ыстықтығын соншалық дөп басқан. Бір бөлмелі лашық - бақытты шақтың белгісі. Ханның қарадай қанағатшыл, таубашыл тұстары сирек болғанымен, қараның хандай қамсыз, мұңсыз шақтары жиі ұшырайтындығы бар. Мынау соның кепілі. Дүниесі түгелдей тойымдық жасау, барға қанағат ету - лирикалық кейіпкердің, оның өсіп-өнген топырағы қара қазақтың қанындағы қасиет.

Мен өскен лашық бір бөлме,

Бір бөлме - маған мың бөлме.

Хан тағы қараң қалатын,

Есігіңді аттап кіргенде.

Өр тұлға, өжет мінез, оптимист қазақ қана осылай тартынбай сөйлейді, өзекті жанға дес бермейді. Бұл аңыздардағы Жиренше шешеннің төсегінде жатып көсілгенде сирағы шығып жататын құрым жаппасын: “Ақ ордадай - ақ үйім, хан сарайдай қара үйім“ деп бай-бағланның ақ боз үйіне өз тұрағын теңгермейтінін еске түсіреді. Өлеңнің шешендік шиырлармен сабақтастығын сезінесің. Арыс ақынның майталман шешендермен хал-ахуал қарайластығына, жағдай жанастығына, ой орамдары ортақтастығына таң қаласың әрі сүйсінесің.

Қонақпен күнді батырып,

Қонақ боп атып таң нұры.

Тұратын еді шақырып,

Әжемнің аппақ жаулығы.

Қазақтың тағы да бір дара қасиеті, дана сипаты – зерттеушілер зерделеген, әлем халықтары мойындағаны - мол дастарқандық, қонақжайлылық. Қонақсыз жаны жай таппайтын, ішкен асы бойына сіңбейтін ел-жұртымыздың бар болмысы айшықтанып тұр. Әже - ыстық ықылас, кең пейілімен, шайы қайнаулы, шәйнегі оттан түспеуімен ырыс-береке ұйытқысы. Ақ жаулығы – үлкен–кішінің магнит өрісі, балды дәміне шақыртқы. Бүгінде сол көненің көзі де, өзі де кетіп, жаңа төлдің орын басқандығын жеткізеді. Ауылына аңсап-сағынып барғанда алдынан шығар анасы, қарсы алар қара шаңырағы жоқтығына мұңлы, бауыр басқан босағасынан бір ұрттам су ішуге шөліркеулі. Қара шаңырақ - бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса азамат азады. Осыны түйсінтеді. “Ат ерттеп жатқан жас жігіт, жарамады үйге кір деугесі” салт-дәстүрдің жұтағандығы, сәлемнің сатулығы, үлкенге - ізет, кішіге – құрметтің тапшылығы. Бұл уақыттың өзгерісі, заманның тарту-таралғысы. Алайда белгісіз жігітті жазғыруға жоқ. Дегенмен ақын ата-дәстүрін жоғалтуды ар санайды, тектілік ұстанымдарын тоздыруға қарсы. Бұл ретте ақынның жалғыз бөлмелі лашығы – Аяз бидің есік маңдайшасына іліп қойған малақайындай қадірлісі, көңіл төріндегі көнесі. Ақ жолдан адастырмас, желпіндіріп жел

“Сағынып, аңсап барғанда” ауылда кіндігі кесіліп, азаматтығында қалада тұрған жанның лақтай жар-жағада ойнақтаған, еліктей құйғытып еңіс-қыратын кезген шақтарын еске алуы, салқын самалын сіміріп, саумал бұлағынан қанып ішіп қайтуға ынтығулы. Бұл қазақ перзентіне ғана тән жер жадылық. Өйткені туып-өскен қара шаңырақ та, қара шал мен қара кемпір де, “күректей күрең сақалды Сұлтанбай” ақсақал да, ата-баба зираты да атамекенде. Қалада арқандалғандай күй кешкен ақын сағынышын басып, көру кеңістігін кеңейтіп қайтуға келе жатыр. Әрине жүрегі күпті, көңілі күдікті, қарсы алар жан табылар ма? Құлын-тайдай тебіскен құрбы-құрдастары қалды ма? Олар баяғыдай мінез–құлықта ма? Жайыңды ұғып, жаныңды түсінер жан табылса ғой. Ұлылықты таулардан, ойлылықты орманнан, дархандықты даладан, зерделілікті зеңгір көктен алғандықтан – осының бәріне бас иіп тағзым жасауда. Міне, перзенттік парыз бен қарыз деп осыны түсінуге тиіспіз. Опалылық от басынан, ошағын сүюден, құрметтеуден басталмақ.

Ақындықтың азабы мен тозағын, дертін бір кісідей тартқан лирикалық кейіпкер мазасыз ойлар қалжыратып, қарбалас қала шуы мезі еткенде, ата кәсібін қуып, малшы болып қамсыз, алаңсыз тау тағыларындай несібесін түзден тауып тірлік құрып кетуге бекінеді. Бұл бір жағы ұлттық мінез–құлқынан, тұрмыс-тынысынан хабар беріп жатса, екіншіден, жан сарайының мөлдірлілігі мен ішкі әлемі тұнықтығының, рухани байлығының алар бастауларына, тұнба көздеріне жетелейді.

Қасқа бұлақ бесікті тербетеді,

Қасқыр жүрек ұлдарым ержетеді, -деп,

жандардың ширақтығы мен шымырлығын, үрей мен қорқыныштың қаперіне кірмеуін зейіндетіп, осылай өжеттіктің өр рухымен суғарылған ұрпақтарының табиғатқа тартып туып, заңғарлықпен зәулімдесіп, тектілікпен тамырласып жатқандығының заңдылықтарына көз жеткізеді. ”Тау баласы тауға қарап өседі”, “Қарап тұрып шырқау биік шыңдарға, қалай төмен боламыз, ей, жігіттер” деп келетін ашық айтылған ойлардың, құпия құлыптаулары, сипаттау сырлары осы идеямен Қасқа бұлақтың сыңғыры мен сылдырын тыңдаған, қыр…