Музыка өнерінің дүниетанумен байланысы туралы мақала

Музыка өнерінің дүниетану пәнімен өзара байланысы

Г. Б. Полатова ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің “Күләш Байсейітова атындағы

дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыка

орта мектеп- интернаты” РММ бастауыш сынып мұғалімі

Баяндамада бастауыш сынып оқушыларына дүниетану пәнін оқытуда бала бойына эстетикалық тәрбие мен патриоттық рух беру мақсатындағы музыка өнерінің ерекшеліктері туралы жазылған. Себебі, музыканың ерекше сезімі әсемдікті қабылдап, қоршаған ортадағы дүниені тануда кез-келген жанның жүрегін баурап алатын қасиетті күшке ие.

Қазақ музыкасы адамның ішкі жан-дүниесін,яки, көңіл-күйін, сондай-ақ, қуаныш-жұбанышын, мұң-шері мен қайғы-қасіретін, арман-мақсаттарын дәл суреттейді.Сонымен қатар, қазақ халқы адамның өмірге келгеннен, қайтадан жер қойнына кіргенге дейінгі өмірінің барлық сатыларын, өмір сүру салттарын,әдет- ғұрып, салт-дәстүрлерін музыка арқылы жеткізе, көрсете білгені туралы музыка зерттеушілері айтып кеткен.[1,256]

Музыка – эстетикалық тәрбие. Адам бойына жауапкершілік, табандылық, шыдамдылық сияқты қасиеттер қалыптастырады.Ғалымдар музыканың тіршілікке қандай пайдасы барын анықтау үшін мынандай тәжірибе жасапты: Гүл өсірілген бақтың бірінде үнемі жанға жайлы әуен ойнап тұрған, ал екіншісіндегі гүлдер музыкасыз жай тәсілмен бапталған.Тәжірибе қорытындысында ән тыңдап өскен гүлдер әдемі,сапалы болып шыққан екен. Демек, музыканы бүкіл табиғат ұнатады екен.Қарап тұрсаңыз, бізді қоршаған ортаның әрбір құбылысы,әрбір суреті тұнып тұрған саз емес пе!

Мәселен, 4 сыныпқа арналған дүниетану пәнінің «Менің Отаным-Қазақстан», «Табиғат құбылыстары», «Мәдени мұра», «Қоршаған ортаны қорғау», «Мамандықтар әлемі» бөлімдерін оқытқанда музыка өнерімен байланыстыра отырып эстетикалық тәрбие мен патриоттық рухани білім береміз.

Әрбір сабақтың басында Әнұран айтқызып, оқушыларға өз Отанынының азаматы екенін сезіндіре беру де - үлкен тәрбие. Бала Әнұранның әуенінен Отанға деген сүйіспеншілік, Атамекенге деген шексіз берілгендік аңғарылса, сөзінен жан – дүниемізді танытар ұлттық қасиетіміз бен бейбітшіліктің нышаны сезіледі.Әнұран – халық жүрегінің соғуы, армандардың қорытпасы болып табылады. «Туған жердің қара тасын мақтан ете білмеген адам басқа жердің алтын тасын да мақтап жарытпайды» деп академик Қаныш Сәтпаев айтқандай,туған жердің көрінісін бейнелейтін әндер мен күйлерді қамтитын сабақта өз өлкеміздің табиғатын аса мақтанышпен айта отырып, оқушыларды табиғатпен сырласуға,оны қорғауға,аялауға үйретемін. Сабақты қызықты өткізу, ой шақыру мақсатында оқушыларға қоршаған ортамен байланысты музыка тыңдатамын. Музыка тыңдатудың бiрiншi мiндеті – музықалық iс — әрекеттер арқылы

оқушының сезiмiн (эмоциясын) ояту. Ал эмоция оқушылардың сабақ үстiндегi iс- әрекетiнде өзiндiк бағыттаушы және реттеушi рөл атқарады.Екiншi мiндет – музыканы саналы түсiнуге баулу. Саналы түсiну үшiн белгiлi бiр деңгейде музыкалық бiлiм болуы қажет. Дарынды өнер мектебінің оқушыларына саналы түсіну табиғаттарына жақын құбылыс деп айта аламын.Үшiншi мiндет – музыкадан алған әсерiне байланысты сурет салдыру.

«Қоршаған ортаны қорғау» бөліміндегі тақырыптарды оқытуда оқушылардың эстетикалық тәрбиесін жетілдіру мақсатында күйді пайдаланудың тиімді әдістерін қолданамын.Қазақ күйлерінің ерекшеліктері, көркемдік бейнелері арқылы, олардың эстетикалық талғамдары мен сезімдерін жетілдіру, жалпы өнер атаулымен үнемі қарым-қатынаста болу қажеттілігін, бейімділігін дамытуды қамтитын міндеттерді жүзеге асыруды көздейді.

Күйтабақтан Тәттiмбеттiң “Саржайлау” күйiн тыңдату- ерекше тәрбие. Оның сазынан қазақ сахарасының әсем табиғаты, алыстан мұнартқан тауы, сылдырап аққан бұлақ үнi, жолмен тербелген қайың сыбдыры, көлге қонған аққуы сұңқылдап тұрғандай сезiледi.

«Қоршаған ортаға қамқорлықпен қараудың мәні» тақырыбындағы сабақты меңгерту барысында балаларға «Аққу» күйін тыңдаттым. «Аққу» күйін тыңдап болғаннан кейін Аққу, Үкі, Ұлар, Қарлығаш және тағы басқа құстарды халқымыз киелі құстар деп қадір тұтқандығынан түсінік бердім. Олардың ұясын бұзуға, балапандарын жәбірлеуге, өздерін өлтіруге мүлдем рұқсат етпеген. Ежелгі наным -сенім бойынша Аққу құс атаулының ішіндегі ең киелісі, сұлулық пен әдеміліктің нышаны деп түсіндіріледі. Сондықтан да аңшыларға Аққуды атуға тыйым салынған. Ата-бабамыз өзінің жақсы көрген, сүйген адамдарын құстарға олардың сымбатына, сәніне теңеген. Құстардың атымен ұл қыздарына, немере шөберелеріне ат қойған. Құстарға деген сүйіспеншіліктен туған сырға толы сазды әндер мен күйлердің болуы осы себептен деп түсіну керек.

«Менің туристік маршрутым» тақырыбындағы оқушылармен бірге Отанымыздың тарихи жерлеріне саяхат жасадық. Сабақ музыка өнерімен байланысып, оқушылардың танымдық қызығушылықтары артты. Балалар «Түркістан» әнін ести отырып,

Егемен ертегі еліміз, Балбұлақ, бау-бақша жеріміз. Түркістан түрленген, нұрланған, Келіңіз, келіңіз, келіңіз. Қайырмасы: Бұлбұлы бақтарда сайраған, Қыр гүлі құлпырып жайнаған. Ұл-қызы шаттығын тойлаған, Киелі күмбезді Түркістан. Бүгінде шуақты ертегі, Көріндер куатты өлкені. Тарихта таусылмас дастандай, Ежелден бізге сыр шертеді. Қайырмасы: