Одағайлардың қазіргі кездегі қолданылуы ғылыми жұмыс

Мазмұны

І. Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ІІ. Негізгі бөлім

2. 1. Одағай сөздер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 2. Көңіл күй одағайлары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 3. Императивті ишара одағайлары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 4. Тұрмыс-салт одағайлары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ІІІ. Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Пайдаланған әдебиеттер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Абстракт

Зерттеу жұмысының мақсаты: қазақ тіліндегі оқшау сөздердің бір түрі одағайдың, яғни сөйлемдегі жеткізілетін ойды дәлелдеуде немесе адамның әр түрлі эмоционалды-экспрессивті сезімдерін білдіруде ерекше қызмет атқаратын одағай сөздердің бүгінгі күндегі қолданысын анықтау.

Ізденіс жұмыстың гипотезасы: одағай сөздердің қазіргі таңда жұртшылық арасында әдеби тілдің лексикалық нормасына сай қолданылмауы және қазақ тіліндегі бұрыннан қалыптасқан одағайлардың кеңінен қолданылмауы болып табылады.

Аталмыш жұмыс кіріспеден яғни одағай туралы зерттеулер,негізгі бөлімде одағайдың қолданылу аясы және қортынды бөлімнен тұрады.

Ізденіс жұмысы барысында эксперттік бағалау әдісін қолдандым. Осы әдістің көмегімен өзімнің көптен бері көкейімде жүрген ойымды, бүгінгі ізденіс жұмысымды бастадым. Содан кейін мен селекция әдісін зерттелуге келетін варианттарды іріктеп алып, маңызы жоқ фактілерді алып тастау,осы әдіс арқылы мен қазіргі уақытта жастарымыздың арасында кеңінен қолданып жүрген одағайлардың қолданылмауына іс-шаралар жүргіздім.

Сонымен қатар эмпирикалық әдістің бір түрі өлшеу әдісі де жүргізілді. Бұл әдіс негізінде объектілерді ұқсас қасиеттері немесе белгілері бойынша салыстыру жұмыстары жүргізілді.

Одағай - эмоционалдық және ерік – жігерлік сезімдерді білдіретін, грамматикалық көрсеткіші жоқ сөздердің өзгермейтін тобы.

Осы аталған мәселе бойынша оқушылардың және жастардың арасында сауалнамалар, сұрақ және пікірлесулер жүргіздім.

ҚМПИ

2-курс студенттері

Мектеп оқушылары

8-11 сынып

Қарапайым көше жастары

Олардың күнделікті тұрмыста қолданатын одағайларды анықтадым.Олар: Аха, ахах, уау, ааа, мхм, ммм, кетші, мә, ох, эх, йес, туф, жә, и и и, қойш, өй, әй, ей, десей, деп қойсай, эээ, тс-с-с, пф-ф-ф, ойба, у, ой, туй, да ну, урра, ну, уй, упс, оу, даа, неу, лан,уж одағайларын қолданады екен. Қазіргі жастар арасында көп қолданыста жүрген шет тілі сөздері де баршылық. Мысалы: Yes! Жақсы болды ғой! Немесе Wow! Сен қайда жүрсің? Бұл жерде Wow! Таңдану мағынасындағы қолданыста. Неліктен біз осы тұста «шіркін» одағайын қолданбаймыз?

Императивтік ишара одағайлары. Бұл топқа адам не хайуанатқа бағышталып айтылатын шақыру, жекіру, тыйым салу, бұйыру мақсатымен қолданылатын одағай сөздер жатады. Бұлар бағышталып отырған обьектісіне қарай үлкен екі топқа бөлінеді:

1) Адамға бағышталып айтылатын одағайлар: Бұлар адамның адресіне бұйыру, жекіру, тыйым салу мақсатымен қолданылатын Айда! Тәйт! Сап-сап! Стоп! Кәне! Жә! Тек/тәк! Әуп! Әлди-әлди! сияқты одағайлар жатады.

Жә, тоқтат, ақсақал! Базаралыдан алмаған өшің бар ма? (Әуезов). Тек, тантымай сөйле! Былғама Нұрғанымды (Әуезов).

2) Малға, үй хайуандарына бағышталып айылатын одағайлар: Бұл топқа айтақ, моһ-моһ, шөре-шөре, сарап-сарап, көс-көс, кәуіс-кәуіс, шәуім-шәуім, әукім-әукім, мәлік келгір, жамандатқыр, сияқты үй хайуандарын шақыру, айдау, қорғау, үркіту мақсатымен қолданылатын сөздер мен одағайлы тіркестер жатады. Баған алақанын бір-біріне ұрып: моһ-моһ деп еді, етекке қарай желе жөнелді (Бөкеев). Әукім-әукім ақ бұзау. . . (Тұрманжанов) Шақыру одағайларына тоқталатын болсам, әрине бұл одағайды тек ауылдық жерлерде ғана қолданады. Ал, осы ауылдық жердің өзінде шақыру одағайын дұрыс қолдана ма деген сұрақ туындайды. Мысалы, көбіне біздің қолданатынымыз ол әукім-әукім оны күнделікті барлығымыз қолданады екенбіз. Мен өзім тұратын ауылдың тұрғындарымен пікірлесу жүргізгенімде алдым. Сонда анықталғаны шөре-шөре, моһ-моһ,пұшайт-пұшайт,көс-көс одағайлары мүлде қолданылмайды екен. Үй құстарына байланысты қолданылатын одағайлардың барлығы орыс тіліндегі сөздер , мысалы қазды гус и-гуси, үйректі ути-ути, тауықтың балапанын шип-шип деп шақырамыз. Ал енді осы сөздердің аудармасы қазақ тілінде қалай болады? Осындай тіліміздегі кейбір жөнсіздіктерді біле тұра,ести тұра мен де осы мәселе төңірегінде сөз қозғадым.

Ізденіс жұмысымды қорыта келе айтарым: қазақ елінің әр азаматы әдеби тілдің лексикалық нормасын сақтаса екен деймін. Халқымыздың кешегі өткен ойшылдары, ағартушы-ғалымдары, ақын-жыраулары ішінде тіл мәдениетін сөз етпей, тіл шұбарлаушыларға кейістік білдірмей кеткені кемде-кем. Бұл жағдайлар тіліміздің мәдениеттілігін арттыру, оны шыңдап жетілдіре беру талабының ерте кезден-ақ сөз болып келе жатқан жалпыхалықтық мәселе, ұлттық мәдениет мәселесінің бөлінбейтін бір саласы екендігін аңғарады. Сондықтан С. Қирабаев: «Қазіргі әдеби тіл мен оның нормасын, жазу емлесін үйрену, жалпы тіл мәдениетін көтеруге ұмтылу ешкімге ұятты іс емес, қайта абыройлы борыш. Бұл – Отан алдындағы, халқымыз, ұлтымыз ана тіліміз алдындағы патриоттық борышымыз. Бұған бізді ел сүю, жер сүю, ұлтымызды сүю сезімдері міндеттейді»

Кіріспе

Тақырыбы: қазіргі кездегі одағайлардың қолданылу аясын анықтау.

Мақсаты: қазақ тіліндегі оқшау сөздердің бір түрі одағайдың, яғни сөйлемдегі жеткізілетін ойды дәлелдеуде немесе адамның әр түрлі эмоционалды-экспрессивті сезімдерін білдіруде ерекше қызмет атқаратын одағай сөздердің бүгінгі күндегі қолданысын анықтау.

Гипотезасы: одағай сөздердің қазіргі таңда жұртшылық арасында әдеби тілдің лексикалық нормасына сай қолданылмауы және қазақ тіліндегі бұрыннан қалыптасқан одағайлардың кеңінен қолданылмауы болып табылады.

Ізденіс жұмысы барысында эксперттік бағалау әдісін қолдандым. Осы әдістің көмегімен өзімнің көптен бері көкейімде жүрген ойымды, бүгінгі ізденіс жұмысымды бастадым. Содан кейін мен селекция әдісін зерттелуге келетін варианттарды іріктеп алып, маңызы жоқ фактілерді алып тастау, осы әдіс арқылы мен қазіргі уақытта жастарымыздың арасында кеңінен қолданып жүрген одағайлардың қолданылмауына іс-шаралар жүргіздім.

Сонымен қатар, эмпирикалық әдістің бір түрі өлшеу әдісі де жүргізілді. Бұл әдіс негізінде объектілерді ұқсас қасиеттері немесе белгілері бойынша салыстыру жұмыстары жүргізілді.

Алғаш рет сөз табы ретінде одағайлар Варонның латын грамматикасында қарастырылып, тіл білімінің даму кезеңінде одағайлардың грамматикалық табиғатына әр түрлі анықтамалар беріліп отырады. Мұндай анықтамаларды төмендегідей топтауға болады.

1. Одағайлар-құрамы жағынан,сөздерді сөз таптарына бөлу мәселесінен тыс қарастырылған синтаксистік топ.

2. Одағайлар сөз таптары жүйесіне кіреді, бірақ сөйлемде синтаксистік байланысқа түспей оқшау тұрады.

Одағайлардың грамматикалық ерекшеліктері. Одағайлар негізінде түрленбейтін сөздер тобы. Одағайлардың өзіне тән жұрнақтары жоқ. Олар субстантивтенгенде ғана болмаса, жалғауды да көп қабылдамайтын сөздер. Кейбір одағайларға –ла (-ле), -шыл (-шіл) жұрнақтары жалғанады: ойбай-лау, айт-айттап, аһлап-үһлеп. Ой, тәйір-айтшыл кер кесек, қулық, сұмдық не өсек (Абай). Қасқырлы жердің елі айтақшыл (м).

Одағайлар бірінен соң бірі дүркін-дүркін қайталанып, қосарланып айтылғанда, сол одағайлар арқылы білдірейін деп отырған сезімнің күштілігін не ишараның, бұйрықтың қаттылығын, қатаңдығын білдіреді. Тек-тек-тек! Бай-бай-бай! т. б. одағайлардың қосарланып, қайталанып айтылуында белгілі бір заңдылық бар. Бір топ одағайлар қосарланып айтуға көнбейді (тәйірі, қап, ту, бәсе, астапыралла) Енді бір топ одағайлар дара күйінде де қолданыла береді. Ойбай! Тәу! Жә! Әй!.

Одағайлардың енді бір тобы тек қана қосар тұлғасында жұмсалады (Сап-сап, бай-бай, әлди-әлди). Малға айтылатын одағайлардың басым көпшілігі қосар күйінде айтылады. Моһ-моһ! Кәуіс-кәуіс! Шөре-шөре! Көс-көс!

Негізгі бөлім

Одағай -эмоционалдық және ерік – жігерлік сезімдерді білдіретін, грамматикалық көрсеткіші жоқ сөздердің өзгермейтін тобы. Синтаксистік қатынасы жағынан одағай өзіндік интонацияға ие бола алады және жеке ой түрінде қолданылады. Семантикалық жағынан эмоционалды- экспрессивті одағай (Ә! Бәсә! Құп! Оһо! Т. б. ) және императив одағай (Тәй – тәй! Әуп! Жә! Әй! т. б. ) болып бөлінеді. Бұл бөлініс жайында жоғарыда айтылып өтілді. Бұл жердегі эмоционалды экспрессивті одағайлардың эмоция негізінде пайда болғаны даусы, басы ашық мәселе. Десек те, одағайлардың келесі тобының (императив) эмоция арқылы шыққандығын түсіндіру үшін аталмыш сөздердің бұл тобына соқпай өту мүмкін емес. Одағайлар- жоғарыдағы сілтемелерден байқағанымыздай, эмоция мен ерік- жігерді білдіретін сөздер. Қазіргі лингвистикалық сөздіктерде, грамматикалық оқулықтарда көрсетіліп жүрген эмоционалды- экспрессивті сөздер тобы эмоцияның негізінде пайда болса, ерік негізінде императив топтағы сөздер пайда болған. Эмоцияның негізінде пайда болған сөздер адамның қорыққан кезінде ах! А! т. б. қуанған кезінде оһо, еһе т. б. осы сияқты дыбыс немесе дыбыстар жиынтығынан шыққан, яғни дыбыс пен дыбыстық шоғыр сөйленім үрдісінде күнделікті қ

Б. С. Жонкешов.

Аталмыш сөздер тобына шындық өмірде қорыққандықты, қуанғандықты т. б. осындай әсерлену, толқуды білдіреді. Мұндай сөздерді қазіргі тіл білімінде эмотив- экспрессивті одағайлар деп білеміз. Императив одағайлардың да даму жолы осыған ұқсас. Біріншіден , бұл топтағы одағайлардың тілде синонимдері бар. Мысалы, тәйт кет, қой; сап –сап- сабыр; әуп- тұр; моһ- моһ, кә-кә-кел т. б. Сонымен бірге, екіншіден, олардың аталмыш мағыналарынан басқа эмоционалды да мәндері бар: құлап қалған баланы (немесе затты) көтергенде әуп дейміз. Бұл жерде біз балаға немесе затқа бұйрық бермейміз, ауыр затты көтергенде өзіміздің ауырсынған демімізді шығарамыз. Шақыру да солай, малға кел – кел деумен бірге оның тілді түсінбейтінін ескеріп, тағы да эмоцияға жүгініп, қандай…