Ойылдан шыққан балерина Нұрсұлу Тапалова туралы зерттеу

«Ақтөбе қалалық жас туристер стансасы» МКҚК

Ғылыми жұмыс

Тақырыбы:

Ойылдан шыққан балерина - Н.Тапалова

Орындаған: Тасбулатова Суламита

Жетекшісі: Бақытжанова Жарқынай Жамаладдинқызы

Ақтөбе, 2019 жыл

Мазмұны:

Аннотация ........................................................................................................... 2

Кіріспе.................................................................................................................... 4

Сырға тұнған тарих..........................................................................................5- 8

«Құрқылтайдың ұясы» һәм бақытты өмір................................................ 9-12

Қараусыз қалған қабір.....................................................................................13

Қорытынды.......................................................................................................... 14

Ұсыныс..................................................................................................................15

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................................... 16

Қалалық жас туристер стансасы «School экскурсовода»

үйірмесінің 5«б» сынып оқушысы Тасбулатова Суламитаның

«Қазақтың тұңғыш балеринасы – Нұрсұлу Тапалова»

тақырыбына жазылған зерттеу жұмысына

ПІКІР

Қазақтың тұңғыш балеринасы - Нұрсұлу Тапалова тарихта ойып орын алардай,ерекше тұлға. Ол небәрі 24-ақ жасында Қазақ ССР еңбек сіңірген әртісі деген атаққа ие болған дарынды биші.

Зерттеу жұмысында Нұрсұлу Тапалова дәстүрлi классикалық би өнерiнiң толып жатқан қым-қуыт қиындығын орасан зор ерекше күшiмен жеңе бiлгендігі және қиындығы мол ерекше тәсiлдердi бейнелер арқылы сомдап, олардың нәзiк сезiмдерiн көрерменге айырықша жеткiзе бiлгендігі сонымен қатар, талантты биші Нұрсұлу Тапалова би өнерiнде өзiнiң өшпес iзiн қалдырған өнерпаз кино әлемiнде «Жамбыл», «Кино-концерт», «Белая роза» секiлдi картиналарға түсiп, артистiк қабiлетiн де көрсетіп жүргендігі толық айтылған.

Сонымен бірге Нұрсұлу Тапалованы қоғам жадында мәңгі қалдыру мақсатында бишінің атына берілген бірнеше елді-мекендерде көше атаулары болғанымен, туған жері Ойыл өңірінде де, Ақтөбе облысымызда да ескерткіш жоқтығы зерттеліп нақты айтылған.

Жалпы бұл ғылыми жұмысты қорытындылай келе, Ақтөбе облысының мәдени дамуына үлес қосар игі істердің бірі тұңғыш балеринаны өскелең ұрпақтың жадына мәңгі өлмес мұра қып қалдыру басты міндеттеріміздің бірі екендігі, баяндалып көрсетілген.

Тарих ғылымдарының докторы, профессор: Абдуллаев Нұртаза Ақишанұлы

АННОТАЦИЯ

Ғылыми жұмыстың мақсаты: Қазақтың тұңғыш балеринасы – Н.Тапалова туралы ой қозғау. Биші әпкеміздің өткен өмірі мен қоғамда қандай орын алғандығын зерттеу және бишіміздің атын қайта жаңғырту.

Жұмыстың өзектілігі: биші әпкеміз шын мәнінде ұлттық мәдениеттің дамуына өз үлесін қосқан қазақтың тұңғыш балеринасы. Күндей көзі, айдай аузы бар сұлу, табиғатынан талантты Қазақ өнерінің бастауында болып, дамуына зор үлес қосқан дарынды тұлганың бір кездері республикалық мәдениет, өнер мекемелері тарапынан ескерусіз, елеусіз қалғаны белгілі. Балерина атанған әпкемізді халық құрметтейді. Бірақ, Нұрсұлу әпкемізді көпісі тани бермейді. Биші әпкеміздің аты Тәуелсіздік жылдарында қайта жаңғыра бастайды.

Зерттеу кезеңі:

1. Н.Тапалованың балерина, әртіс ретіндегі тағдырын зерттеу.

2. Балерина әпкемізді кеңінен насихаттау

3. Биші әпкеміздің атында көшеден бөлек, қандай мектептер барын анықтау.

Зерттеу жаңалығы: зерттеу жұмысында Н.Тапалова биші әпкеміз қазақтың тұңғыш балеринасы болса да, ұлттық мәднениетіміздің дамуына ат салысып, өзіндік қолтаңбасын қалдырған. Биші әпкеміздің сыңғырлаған саусақтарымен, қара мөлдір көзіне, бал-бұл жанған жүзіне тамсанғанмен, биші әпкеміздің атына ескерткіш қойып немесе мектеп атауын бере алмағандығы айқындалып көрсетіледі. Балерина атына Ойыл ауданынан және Ақтөбе облысы Заречный -1 ауылынан көше атауы берілген. Қазақтың тұңғыш балеринасын әлі де насихаттап, ерен еңбегін бағалауымыз керек деп ойлаймын.

Жұмыс нәтижесі мен қорытындысы: әлі де үлкен көшелерімізге Тапалова атауын беріп, тұңғыш балеринаға мектеп ашып, ескерткіш орнатып, кеңінен насихаттасақ тума талантымызды бар қазағым көгіне көтеріп, жадына сақтары хақ.

Жоспары:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

1. Сырға тұнған тарих

2. «Құрқылтайдың ұясы» һәм бақытты өмір

3. Жоғалған жұлдыз ізімен. Жоқтаусыз қалған жарық жұлдыз бен қараусыз қабір

ІІІ. Қорытынды

І. Кіріспе

Қазақ мәдениеті де, әдебиеті өте бай халық. Біраз тума талант иелері қазақ жерінде дүниеге келген десек артық етпес. Тума таланттардың бірі, қазақ мәдениетінің дамуына үлес қосқан , қазақтың тұңғыш балеринасы – Нұрсұлу Тапалова. Кез-келген қиын қимылды аса зор ризашылықпен, шын жүрегімен іске асыратын балерина ерекше тәсілдерді бейнелер арқылы сомдап, олардың нәзік сезімдерін көрерменге айырықша жеткізе білген болатын. Тіпті, балерина туралы «Бұл биші нағыз ұлттың бағына жаралған»,- деп жазған әртістер, ақындар көп болды. Сыңғырлаған саусақтарымен билеп қана қоймай әртіс боп біраз рөлді сомдаған. 1958 жылы Нұрсұлу Тапалова Москвада өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатынасып, өзіне бекітілген ролді кәсіби деңгейде, жоғары дәрежеде сахнаға алып шыққан қазақтың мың бұралған тал шыбықтай бишісін Кеңестер Одағы ғана емес, әлем таныған болатын. Оның қазақ операларында, әсіресе, «Біржан мен Сара» операсының бірінші актісі мен «Ер Тарғын» операсының соңғы актісіндегі биі ерекше шықты, ол билеген сиқырлы сахнаға қарай бергің келеді деп халық бағалаған. Нұрсұлу Тапалова Ш.Жиенқұловадан кейінгі би әлеміндегі ірі тұлғалардың бірі болды. Сахнадағы 39 жылы 39 жылғы таза еңбегімен қа

І. Сырға тұнған тарих

Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова (13.09.1923, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы - 13.11.1998, Алматы) - балет артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1954). 1936 - 39 ж. Қазақ музыкалық. театры жанындағы студияда білім алды. 1936 жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрында соло-биші болып, Дариға (И.Н. Надировтың "Көктемінде"), Зарема (Б.В. Асафьевтің "Бакшасарай фонтанында", 1942 - 43, Г.С. Улановамен бірге), испан биі (П.И. Чайковскийдің "Аққу көлінде") т.б. балеттік партияларды биледі. Сондай-ақ, ұлттық опералардағы (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегі", А. Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайы", М.Толебаевтың "Біржан Сарасы") жеке билерді нақышына келтіре орындаған. 1953 жылдан "Қазақконцерттің" солисі қызметін атқарып, эстрадалық ән-би, миниатюра жанрында еңбек етті. Киноға түскен. "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Қазақтың тұңғыш балеринасы атаныуның басы Отызыншы жылдардың басында қазақ музыка ғылымының атасы Ахмет Жұбанов бастаған комиссия Ойыл ауданына сапарлады. Қонақтар құрметіне жайылған дастарқан мен төгілген ән мен күй меймандардың мерейін өсіре түсті. Әсіресе сол кеште дөңгелене би билеген бүлдіршін қыз елдің назарын аударған-ды. Би біткенше қылт еткенді қалт жіберме

хореографиялық училищелердің ұлттық би бөліміне оқуға түсуге кеңес береді. Алайда Нұрсұлу өзінің алғашқы өнер мектебі әрі үлкен сахнасы қазақтың опера театрында қалғысы келді. Жас бишінің есімі елге күннен-күнге таныла түсті. Ол Александров жетекшілігіндегі театр студиясында оқып жүрсе де, сахнадан сырт қалған жоқ. Кейін би падишасы Шараның рөлдерін Нұрсұлуға ғана сеніп тапсыратындай деңгейге жетті. Бидегі шеберлігі сонша Нұрсұлудың «Қыз Жібек», «Қалқаман-Мамыр» қойылымдарында Шараны алмастырғанын көрермен тіпті аңғармай да қалатын. 1938 жылға дейін кардобалет әртісі, кейін балет бишісі болған Нұрсұлу қайталанбас образдар жасап шығарды. Әсіресе прима балерина бола жүріп ұлттық операларда жеке билер шығарған оның тұнып тұрған талант екенін елдің бәрі мойындаған тұс та осы еді.

Ел арасында Нұрсұлу Тапалова десе, «Ооо, Зарема!!!!» деп бас бармағын көтеретін деңгейге жеткен жас бишінің атағы күн санап жайылып келе жатты. Бұл туралы әріптесі, халық әртісі Болат Аюханов «Менің балетім» деген кітабында: «Нұрсұлу – бисіз өмірін елестете алмайтын нәзік жан. Ол атақты Галина Улановнамен «Бақшасарай бұрқағында» Зареманың рөлін ойнады. Нұрсұлу Зареманы классикалық дайындықсыз биледі. Алайда оның Заремасы нағыз шығыстың аруы болып шықты! Оның биін көріп отырып биге елітіп кетпеу, ғажайып сұлу биіне қарай отырып, оның тартымды әсеріне ерекше бой алдырмау мүмкін емес-тін. Нұрсұлу Тапалова дәстүрлі классикалық би өнерінің толып жатқан қым-қуыт қиындығын орасан зор ерекше күшімен жеңе білді. Ол қиындығы мол ерекше тәсілдерді бейнелер арқылы сомдап, олардың

нәзік сезімдерін көрерменге айрықша жеткізе білді. Бұл биші нағыз ұлтының бағына жаралған» деп жазды. Оған қоса Нұрсұлу апамызбен «Аққу көліндегі» испан биін билегенін есіне алған Болат Аюханов «Мен оның қасында жүріп ертегідегідей әдемілікті сезіндім. Ол билеген «Ер Тарғын» операсының соңғы актісіндегі биі ерекше еді. Нұрсұлу билеген сиқырлы сахнаға қарай бергің келетін» деп еске алыпты («Ақтөбе» газеті, 2008, 28 ақпан). Иә, сахна мен көрерменді Тәңіріндей көретін Нұрсұлу Тапалова билер алдында қатты толқып, әртістердің бірі кешігіп жатса мазасызданып, тіпті кейде найзағайдай шытынап кетеді екен. Алайда сахнада қанат біткен көбелекке ұқсайтын оның жүзінде әлгіндегі ашудың ізі де қалмай, оның орнына оймақтай қана әдемі шұңқыр пайда болып сала беретін-ді…

Нұрсұлу төккен нұрға шомыла жүріп, оның өміріне көлеңке түсіргендер де болды. Тасадан тас атқан театр интригасы балеринаны биігінен құлатқысы келді… Ақыры 1953 жылы отызға енді ғана шыққан Нұрсұлу театрдан…