Ауылдан шыққан ғалым туралы математикалық ғылыми жоба

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Бірлік ауылындағы

№ 102 орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Зерттеу жұмысымның тақырыбы:

Ауылдан шыққан ғалым, таланты биік дарын

Авторы: 10 – сынып оқушысы Матығұл Ақтолқын

Жетекшісі: Математика пәнінің мұғалімі Қайназар Ұлпан Қазиқызы

2017-2018 оқу жылы

Мазмұны:

Аннотация............................................................................................................... 3-бет

І.Кіріспе

1.1. Қазақтың математикалық мәдениеті

ІІ.Негізгі бөлім

2.1. Ауылдан шыққан ғалым, таланты биік дарын........................................4-бет

2.2. Кішіпейілділік – кісіліктің белгісі.............................................................7-8 бет

ІІІ.Қорытынды бөлім

3.1. Ердің атын еңбек шығарар, ер еңбегін ел бағалар.................................9-бет

3.2. Пайдаланған әдебиеттер..........................................................................10-бет

Аннотация

«Ауылдан шыққан ғалым, таланты биік дарын» атты ғылыми жоба жұмысым кіріспе, зерттеу бөлімі, қорытынды бөлімнен тұрады.

Ғылыми жоба жұмысымның кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеттеріне тоқтала келіп, алға қойған мақсатыма жетудегі еңбегім мен әдіс – тәсілдерім баяндалады.

Менің алға қойған мақсатым, Қазалы ауданы, Бөзкөл ауылында дүниеге келген қазақы салт – дәстүр мен рухани байлықты бойына сіңірген жандардың бірі – физика – математика ғылымдарының докторы, профессор Тасмамбетов Жақсылық Нұрадинұлының өмірі мен ғылыми атақтары және атқарған қызметтері туралы мәлімет беру.

Ғылыми жоба жұмысымның негізгі бөлімінде мына мәселелерді қамтиды:

а) Қазақтың математикалық мәдениеті

ә) Ауылдан шыққан ғалым, таланты биік дарын

б) Кішіпейілділік-кісіліктің белгісі

в) Ердің атын еңбек шығарар, ер еңбегін ел бағалар

Қазақы салт – дәстүр мен рухани байлықты бойына сіңірген жандардың бірі – физика – математика ғылымдарының докторы, профессор Тасмамбетов Жақсылық Нұрадинұлының ғылыми атақтарын және атқарған қызметтерін осы жұмысым арқылы дәлелдеуге тырыстым.

І. Кіріспе бөлім

Қазақтың математикалық мәдениеті

Тақырыптың өзектілігі:

Тарихи жағдайларға байланысты халық мәдениеті бірде өрлеу, бірде тоқырауға тап болды. Қалай десек те халық мәдениетінен: ұстап – тұтқан, пайдаланған заттарынан, жазған хаттары мен ескерткіштерінен, салған құрылыстарынан із қалады. Осыларды тарихи оқиғалармен салыстыра зерттеу- шындықтың бетін бірршама ашуға көмектеседі. Ел мәдениеті дамыған кезде халқының тарихына көз жіберіп оны сараптап, болашаққа мұра етеді.

Қазақ халқының математикалық мәдениеті осы уақытқа дейін ғылыми талдаудан өткізіліп, бір жүйеге түсірілмеген. Оның үстіне математика сан салалы, бірін білсең, екіншісін білмейтін ілім. Математика тарихының шаң басқан беттерін ақтарған Мыңбай Исқақов, Ақжан Машанов, Ауданбек Көбесов, Қажи Нұрсұлтанов сияқты қазақ ғалымдарымен, тізе қосқан қандастармен, тәуелсіз достастық елдер ғалымдарының еңбектеріне сүйенсек, қазақ математикасының гүлденген шағы ІХ-ХІ ғасырлар арасы.

Қазақ математиктері жай дифференциалдық теңдеулердің сапалы теориясында, саны шектеулі және шектеусіз теңдеулермен сипатталатын қозғалыстың орнықтылық теориясында, функционалдық анализде, есептеу математикасында, математикалық логикада, алгебрада, халық календарында, математиканы және есептеу техникасын оқытуда, жоғары мектеп мәселелерінде, математикалық лингвистикада, математикалық экономикада, қолданбалы математикада іргелі табыстарға жеттік.

Осы ғылыми жұмысымды жазу үшін жұмысымның нысаны ретінде Бірлік ауылындағы ауылдық кітапханадан және Әйтеке би кентіндегі аудандық кітапханадан, интернеттен қазақ математиктері туралы және Бөзкөл ауылының тұрғыны Әбек атамен сұхбаттасу арқылы, сонымен бірге Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде инженер – программист қызметін атқаратын ауылдасымыз Тоқмырзаев Кемел мен Теңел ағалар арқылы мәліметтер алдым.

Зерттеу жұмысымның жаңалығы:

Қазақы салт – дәстүр мен рухани байлықты бойына сіңірген жандардың бірі – Тасмамбетов Жақсылық Нұрадинұлы туралы Бірлік ауылындағы ауылдық кітапханадан және Әйтеке би кентіндегі аудандық кітапханадан материал жинақтай отрып, оның физика – математика ғылымдарының докторы, профессоры екені анықталып зерттелді.

ІІ. Негізгі бөлім

Ауылдан шыққан ғалым, шоқтығы биік дарын

«Көкейге қонған математика табысы –

түбінде өмірден өз орнын табады»

Мұхтарбай Өтелбаев

Қазақ халқы тарихының бесігі сыр бойындағы ауылда туып – өсіп, ауыл топырағындағы мектептен білім алып, кейін ғылым жолына түсіп, тереңнен інжу терген ғалымдары көп деп саналады. Ғылымның сан – саласын меңгерген дарын иелері еліміздің түпкір – түпкірінде халқымыздың рухани қазынасын жасауға лайықты үлес қосып жүр.

Қазақы салт – дәстүр мен рухани байлықты бойына сіңірген жандардың бірі – физика – математика ғылымдарының докторы, профессор Тасмамбетов Жақсылық Нұрадинұлы.

Жақсылық Нұрадинұлы 1945 жылы Қазалы ауданы, Бөзкөл ауылында туған. Бастауыш білімді Бөзкөл ауылының бұрынғы атауы «Коммунизм» колхозынан бастап, 1957-1961 жылдары Қазалы қаласындағы пансиондық интернатта тәрбиеленіп, осы қаладағы №17 Ғ.Мұратбаев атындағы орта мектебін 1961 жылы бітірген. 1961-1962 жылдары туған жері Бөзкөл савхозының шопаны болып жұмыс жасаған.

Жақсылық ағаның отбасында 3 қыз, 1 ер бала, 2 немересі бар. Жұбай Ақиіс Сейтмағанбетқызы Құлымбет қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі. Апайымыз «Қазақстан Республикасының оқу ісінің үздігі». Ақтөбе қаласындағы № 21 мектепте ұстаздық қызмет атқарады. Ал, балалары отбасы дәстүрін жалғастырып, үлкен қызы Ақмарал актуарлық есептеу жүргізушісі деген мамандықтың Батыс Қазақстан облысындағы жалғыз маманы. Бұл күнде «НефтегазДем» жинақтаушы пенсиялық фондында актуарлық есептеу бөлімінің бастығы болса, ортаншы қызы Айгүл экономика факультетін үздік бітіріп, оқытушы болып жұмыс жасайды. Қазіргі уақытта азық – түлік мәселесі бойынша кандидаттық дессртациясын қорғауға дайындық үстінде. Ал, кіші қызы Гүлмира шет тілінің маманы. Қазір Ақтау қаласында тұрады, жұбайы әскери адам. Ұлы Асхат Қазақ – түрік лицейін «Алтын белгі» белгісімен ерекше аттестат алып, Астана қаласындағы Л.Гумилев атындағы Еуразия университетінің қаржыгер мамандығын бітіріп, сол оқу орнында қызмет жасауда. Қысқасы, Жақсылық ағаның отбасын «Ұстаздар отбасы» деп атауға болады.

Жақсылық аға 1962 жылы Т.Г.Шевченко атындағы Киев Мемлекеттік университетінің механика – математика факультетіне түсіп, оны 1967 жылы бітірі шыққан.

1967 жылдан бастап Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе педагогикалық институтында оқытушы.

1968-1971 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогика институтының Жоғарғы математика кафедрасының аға оқытушысы болған.

1971 – 1974 жылдары аталған университетінің дифференциалдық теңдеулер кафедрасында доцент, Н.И.Терешенконың ғылыми жетекшілігімен аспирантураға өтіп, дербес туындылы екінші ретті дифференциалдық теңдеулер жүйесінің аналитикалық теориясымен айналысты.

1975 жылы «Екінші ретті кейбір туындылы дифференциалдық теңдеулер жүйесінің қалыпты шешімдері» тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғады.Осы жылы институтта, математика, анализ кафедрасының аға оқытушысы, меңгерушісі, физика – математика факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Физика - математика ғылымдарының докторы, профессоры болды.

1982-1984жылдары Алматы халықшаруашылық институтының Ақтөбедегі бөлімшесінің экономика – жоспарлау факультетінің деканы қызметін атқарды.

1985 жылдан бастап елімізде ғылым – білім орындарын жаппай компьютерлендіру науқаны басталды. Сондықтан да осы маңызды іске Ақтөбе облысының мыңдаған мектеп мұғалімдерін, университет студенттерін дайындау қажет болды. М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Зеленоград есептеуіш техника институты және Ақтөбе педагогикалық университетінің физика – математика факультетері арқылы информатик мамандар дайындаумен айналысты. Физика – математика факультетінде жаңа мамандықтар ашуға және информатик мамандар дайындауға қажет кафедраның ашылуына ағамыз ұйтқы болды.

1989 жылы «Информатика және есептеуіш техника» кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды.

1990-1992 жылары Киев мемлекеттік университетінде «Дифференциалдық теңдеулер» кафедрасының аға ғылыми қызметкері болды.

1992-1996 жылдан бастап Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе педагогикалық университетінде экономика факультетінің даканы қызметін атқарды. Аспирант, магистранттарға, студенттерге ғылыми жетекшілік жасады. Ғылыми еңбектері Түркияның Анкара және Сакафия, Москва, Киев, Новособирск, Тернополь, Ужгород, Ивано – Франковск,…