Омонимдік қосымшалардың тұлғасы мен мағынасы мақаласы

ӘОЖ 81. 366 ОМОНИМДІК ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАСЫ МЕН МАҒЫНАСЫ ЖӨНІНДЕ

Бекмуратова А.М Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті

Аңдатпа: Бұл мақалада тіліміздегі қосымшалардың тұлғасы мен беретін мағынасы туралы жан- жақты талдау жасалынды. Қазақ тіліндегі омонимдік қосымшалардың қолданылуы мен сөздерге жалғанып, қандай мағына беретіндігі талданды. Сондай-ақ, көркем әдебиеттен мысалдар келтірілді, яғни жазушылардың әдеби шығармаларынан омонимдік қосымшалар жалғанған сөздер топтастырылып, мағынасы анықталды.

Аннотация: В этой статье был сделан всесторонний анализ тождества и значения дополнений в нашем языке. Проанализировано употребление омонимичных суффиксов в казахском языке и их значения при присоединении к словам. Также были приведены примеры из художественной литературы, то есть сгруппированы слова с омонимичными суффиксами из литературных произведений писателей и определено их значение.

Abstract: In this article, a comprehensive analysis of the identity and the meaning of complements in our language has been made. The use of homonymous suffixes in the Kazakh language and their meanings when attached to words are analyzed. Examples from fiction were also given, that is, words with homonymous suffixes from literary works of writers were grouped and their meaning was determined.

Түйінді сөздер: омоним, аффикс, сын есім, өткен шақ, септік жалғауы, сөз тудырушы жұрнақ. Ключевые слова: омоним, аффикс, имя прилагательное, прошедщее время, словообразовательный суффикс.

Key words: homonym, affix, adjective, past tense, adverb, word-forming suffix.

Қазақ тіл білімінде жазылуы мен айтылуы бірдей, бірақ мағынасы жағынан басқа сөздер, яғни лексикалық омоним сөздер бар. Морфология саласында тұлғасы, жазылуы бірдей, бірақ сөз тудыруда және форма тудыруда қызметі әртүрлі қосымшалар бар. Тіл білімінде оларды омонимдік қосымшалар дейді. Омоним қосымшалар түр-тұлғасы бірдей я ұқсас болғанмен, мағыналары бүтіндей бөлек-бөлек , көбіне бір-бірімен ешбір байланыс болмайтын қосымшалар болып табылады [1, 188 б.]. Алайда әрбір жалғау мен жалғаудың, жалғау мен жұрнақтың, жұрнақ пен жұрнақтың қызметі мен мағынасын анықтауда қиынға соғады. Қосымшалардың қандай мағынада жұмсалып тұрғанын тіркескен сөзі арқылы немесе берілген сөйлем арқылы анықтай аламыз.

Соның бірі, -а, -е – көсемшенің жұрнағы, -а, -е – барыс септігінің жалғауы, -а, -е – есім сөзден етістік тудырушы жұрнақ. Мысалы, «Бұл адамның күлгендегі пішіні құмарлыққа көп салынғандығын білдіріп тұрады» (М.Әуезов, «Қорғансыздың күні» 9- бет). Бүгін басыма күн туған соң біліп отырмын ғой (18-бет). Алғашқы сөйлемдегі тұр- а-ды сөзінде етістікке жалғанып, қимыл мағынаны білдіріп, көсемшенің жұрнағы болып тұрса, келесідегі басым-а 1-жақта тәуелденген зат есімге жалғанып, барыс септігі жалғауы саналады. Ал, «Бұрынғыдан да тұнжыр-а-ды» (10-бет) деген сөйлемде есім сөзге жалғанып, етістік тудырушы жұрнақ болады.

Талдау барысында –шы, -ші зат есім тудыратын сөзжасамдық жұрнақ пен –шы, - ші қимыл-әрекеттің болашақта мақсаттық мәнде іске асатындығын көрсететін жұрнақты анықтауға болады. Сонымен бірге, -шы, -ші – бұйрық рай мағынадағы етістікке жалғанып, өтіну мәнде және –шы, -ші – жіктік жалғауында шартты райлы етістікке жалғанып, налу, өкіну мағынасында жұмсалады. 1) «Жолаушының бірінің торғын тысты жаңа түлкі тымағы бар» (9-бет) сөйлеміндегі жолау-шы сөзінде зат есім тудырып тұр. 2) «Ғазиза Ісләмнің ықтиярында болмақшы» (М.Әуезов «Кім кінәлі» 91-бет) сөйлемінде болмақ-шы сөзі алдағы уақытта орындалатын әрекет екенін білдіріп тұр; 3) «Тауып берші» (87-бет) сөзі өтіну мәнде жұмсалса; 4) «Оның осында келетінін білсем-ші».

Келесі омонимдік қосымша – -ды, -ді, -ты, -ті – сын есім тудырушы жұрнақ, -ды, -ді, -ты, -ті – табыс септігі жалғауы, -ды, -ді, -ты, -ті – жедел өткен шақ жалғауы және – ды, -ді, -ты, -ті – жітік жалғауының 3-жағы. «Орта бойлы, дөңгелек денелі, қысқалау мұртты, шоқша сақалды, сұрғылт беті дөңгелек, жалпақтау» (9-бет). Сөйлемдегі мұрт-ты, сақал-ды сөздеріне назар аударсақ, есім сөзге жалғанып сын есім тудырушы жұрнақ болса; «Менің малымды көрнеу қоя беріп отырамысың?, - деп асылып отырып алды» (17-бет) сөйлемінде малым-ды деген сөзде зат есімге жалғанып табыс септігінің жалғауы болып тұр; ал-ды деген сөзде етістікке тікелей жалғанып жедел өткен шақ қызметін атқарып тұр. Ал егер көсемшенің жұрнағы арқылы жасалған етістікке жалғанар болса, жіктік жалғауының 3 жағында тұрады. Мысалы, «Арқалықтың жолы асатын кезең – Күшікбай кезеңі деп аталады» (6-бет) сөйлемінен атала-ды сөзін мысал ретінде алсақ болады. Тағы бір ескеретін жайт, егер түбір сөздің өзі омоним сөз болып, оған омонимдік қосымшалар жалғанса қалай ажырата аламыз? Жоғарыда келтірілген мысалдарды жеке сөз болып тұрса да анықтай аламыз, ал түбірі мен қосымшасы да омоним болса, тіркесіп тұрған сөзіне баса назар аударамыз. Мысал

Омонимдік қосымшалар қатарына –да, -де қосымшаларын да жатқызуға болады. 1) –да, -де зат есімге жалғанған кезде жатыс септік жалғауы болады: «Осылардың осындай қорлығын ойлағанда, осы жерде өле қалғым келеді» (20-бет) деген сөйлемдегі жер-де сөзі; 2) «Жүгіріп-жүгіріп келіп, бір жартасты сайға кіре бере, арт жағы қиралаңдап барып құлап түсті» (М.Әуезов, «Көксерек» 181-бет) сөйлеміндегі қиралаң- да-п деген сөзде еліктеу сөзден етістік тудырушы жұрнақ болатынын байқай аламыз; 3) сонымен бірге –да, -де қосымшалары есімдерден етістік тудырушы жұрнақтар қатарына да жатады: «Сондықтан Ақан үндемегенде, о да үндемей отырады» (9-бет) сөйлеміндегі үн-де-мегенде, үн-де-мей сөздерінен байқай аламыз. «Қол-да бардың қадірі жоқ» «жарысқа қатысып жатқан бауырыңды қол-да» деген сөйлемдердегі қол-да сөзінің түбірлері де омоним сөз болып тұр. Бірінші сөйлемде жатыс септігінің жалғауы жалғанып тұрса, екінші сөйлемде есім сөздерден етістік тудырушы жұрнақ жалғанып, қимыл мәнді білдіріп тұр.

-тай, -тей, -дай, -дей – сын есім тудырушы жұрнақ, -тай, -тей, -дай, -дей – үстеу тудырушы жұрнақ және болжалдық сан есім жұрнағы. 1) «Күнге жақын тұрған ұзынша, жұқалаң бұлттардың түсі қалың өртке қызған темірдей қып-қызыл» (8-бет) сөйлемінен темір-дей сөзін есім сөздерден сын есім тудырушы жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздер қатарына жатқызамыз. 2) Есім сөздерге жалғанып, үстеу тудырады: «Жаздай жеген қозы, бұзауының саны елу-алпысқа жетті» (175-бет) сөйлеміндегі жаз-дай сөзі; 3) –дай, -дей, -тай, -тей жұрнағы есептік сандарға жалғанып, оған болжал мән қосады. Бұл жұрнақ сан есіммен тіркескен зат есімге жалғанып та болжалдық мағына береді. [2, 175- 176 бб.] Мысалы, «Жолдың аузында көлденең созылып жатқан тұрқы он шақырым-дай болғанмен, енсіз кереге сықылды, жалғыз тау (6-бет); 4) Сонымен қатар, -тай, -тей жұрнақтары зат есімнің реңк мәнін тудырады: апа-тай, аға-тай, т.б.

Келесі омонимдік қосымшалар қатарына жататындар –дан, -ден, -тан, -тен. 1) Есім сөздерге жалғанып етістік жасайды. Мысалы: «Күнбатыс жақтан бораған ұсақ қар да күн астынан қызғылттанып көрінеді» (9-бет) сөйлемінде қызғылт-тан-ып сөзі «көр» көмекші етістігімен тіркесіп етістік болып тұр. 2) Зат есімдерге жалғанып, шығыс септік жалғау екендігін анықтай аламыз: «Қалтай қорадан ат алып мініп шығып, қайта-қайа айғайлап, шаба жөнелді» (26-бет) сөйлемінде қора-дан сөзі мысал болады. 3) Сан есімдерге жалғанады да, топтау сан есім жасалады. Мысалы: екі-екі-ден бірікті, тапсырмаларды жеті-сегіз-ден бөліп алды.