Құлсары батыр туралы тарихи тұлға мақаласы

“ҚҰЛСАРЫ БАТЫР ” – МАҚТАН ТҰТАР ЛАЙЫҚТЫ ТҰЛҒА

«Әулиені айтсаң, Құлсарыны айт,

Батырды айтсаң, Құлекені айт»

Шалақын.

Тарихтың бір ерекшелігі ол үнемі тер төге зерттеу, ізденісті қажет етеді. Сол замандарда талай есіл ерлер, ел қорғаған батырлар ел мен жер, «қара қазан, сары бала қамы үшін» шайқасып өтті. Қазақстан тарихынан белгілі Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Уақ Баян, Шапырашты Наурызбай сынды батырлармен аты қатар айтылуға тиіс өңірімізден шыққан батырлардың аз болмағаны сөзсіз.

Сондай батыр аталарымыздың бірі және бірегейі, «елдестірмек елшіден» дегендей, ел мен елді бітістірген елші, саясаткер, қоғам қайраткері, Абылай ханның замандасы, ақылдас серігі, әулие, батыр – Құлсары. Құлсары батыр туралы зерттеу жұмыстарын соңғы кезде өңіріміздің белгілі өлкетанушыларының ізденіс еңбектерінен табуға болады.29 сәуір 2011 жылы Жалғызтаудың батыс беткейінде, таудың тәрізді үстірттің үстінде, Бұлақ ауылының түстігінде жерленген Әулие-батыр Құлсары Бөріұлына арналған ескерткіш кесенесін тұрғызу қолға алынды. Қазақ елінің, қазақ жерінің тарихында мәңгілік аты өлмейтін (батыр) Құлсары сындай айбынды батырды, ақылман ел ағасын ұрпақтары мақтан тұтады. Бүгінде дендеріне шипа іздеген жандар еліміздің түкпір-түкпірінен келіп, әулиенің басына қонып, Алладан жандарына медет тілейді. Емделіп кетіп жатқандары да баршылық. Бұл – соңғы кездері ғана белең алған үрдіс емес, батырдың басына зиярат етушілер бұдан бұрын да болғанын ақсақалдар айтып отыр. «Құлсары әулие жерленген жер Бұлақ ауылының оңтүстік- шығысында, ауылдан 8-9 шақырымдай жерде орналасқан. Бұлақ Есіл ауданындағы ауыл өзімен аттас ауылдық округтің әкімшілік орталығы. Аудан орталығы – Явленка селосынан оңтүстікке қар

Қарағай ауылының тұрғыны Өтеген Жүсіпов Құлсары әулиенің бейіті туралы мынадай әңгіме айтады: ‘‘Бала кезімізде осы үстіртке барып, аруақтарға өзімізше дұға оқып, бет сипап қайтатынбыз. Сондағы байқағанымыз, зираттардың тастары арасында садақаға тасталған күміс ақшалар жататын. Үстірт маңайында жерошақтың орындарын, түрлі-түсті маталардың қиындыларын көретінбіз. Үлкендерден сұрағанымызда, алыс-жақын жерлерден ауруға шалдыққан адамдардың әулие зираты басына түнеп, тауап ететіндерін айтушы еді’’. Құлсары бабамыз түрлі шөптерден дәрі-дәрмектер жасап, ауру-сырқауларды емдейді екен. Риза болған халық ол кісіні «әулие» деп атай бастайды. Ол қайтыс боларда: «Көзімді жұмғаннан кейін мені ана адырдың басына жерлеңдер. Егер үш жылдан кейін қабірді ашып қарағанда, денем бұзылмаса, сонда ғана маған «әулие» атын беріңдер», – депті. Ел-жұрты Құлсарының бұл аманатын орындап, қабірін ашқанда, батырдың бейітінен бір ғажап жұпар иіс шығады. Бұл хош иіске таңғалған халық сол жерде Құлсарыға «әулие» атын берген екен. Қазір бұл адыр Құлсары әулие атымен аталып кеткен [1, б.5.].

Құлсарының әулиелігі туралы ел аузында тағы бір аңыз бар. Ол жасы жетіп қартая келе, өлім сағатының таяғанын сезіп, екі ұлын жанына шақырып, мынадай аманат айтқан екен: «Мен о дүниеге аттанған соң жуып, кебіндеп, ауыл сыртына киіз үй тігіңдер де, мәйітімді сонда қойып, күзетіңдер. Үш күннің ішінде осы үйдің алдына бір ақ түйе келіп шөгер, соған менің мәйітімді артасыңдар да, түйенің соңынан ересіңдер. Түйе жүріп отырып межелі жерге жеткенде өзі шөгер, сол жерге мені жерлейсіңдер», – деген екен. Айтқанындай, әулие қайтыс болып, балалары арулап, ауыл сыртына киіз үй тігіп, мәйітті сонда апарып қойып, өздері күзетуге кіріседі. Екі-үш күннің шамасында, әулие айтқандай, киіз үйдің алдына келіп ақ түйе шөккен көрінеді. Балалары мәйітті түйеге мұқият артып, өзіне ғана белгілі бағытқа бет алған түйенің соңынан ілеседі. Түйе сол жүргеннен жүріп отырып қазіргі бейіті тұрған үстірт үстіне келіп шөгеді. Сөйтіп, Құлсары әулие өзінің өсиетімен осы жерге жерленген екен [2, б.5.].

Бүгінде батырдың ұрпағы және басқа жанашыр азаматтар «Құлсары» атты қайырымдылық қорын құрып, батырдың басына мазар салғызды. Жалғызтаудың батыс беткейінде, таудың сілемі тәрізді үстірттің үстінде, Бұлақ ауылының түстігінде жерленген Құлсары әулиенің мазарының құрылысы аяқталған. Мазар Ақтаудан әкелінген ақ тастардан өрілуде.

Құлсары батыр (1708-1776) – Абылай ханның серіктерінің бірі. Мемлекет және қоғам қайраткері.

Ол Қазақстанның солтүстігінде туып, осы өңірде жерленген. Құлсары батыр – Атығай руының Құдайберді атасынан тарайды. Кезінде аталастары арасында зор бедел иеленген адам.

Оның бүкіл ғұмырнамасы Абылай ханмен тығыз байланысты. Ол өмір бойы Абылайдың сенімді серігі, кеңесшісі ретінде орыс үкіметімен қарым-қатынастарда ханның тапсырмаларын орындап келген. ХVIIIғасырдағы құжаттарда Құлсарының есімі ықпалды старшын және мемлекет қайраткері ретінде аталды.

Құлсары шекаралас мемлекеттермен арадағы тату-көршілік қарым- қатынастарды барынша жақтаған. Осы ретте оның есімі алдымен 1739 жылғы құжаттарда ұшырасады. Ол сол жылы Әбілмәмбеттің ақ киізге отырып, хан сайлану салтанатына қатысқан. 1742 жылдың тамыз айының басында Құлсары Орынбор қаласында Орта жүздің бір топ сұлтандары, батырлары және билерімен бірге орыс патшасына адалдығы жөнінде ант береді. Онда: «Осыдан кейін Орынбор генерал – «Құлсары батыр» И.И.Неплюев мырзаның құзырында болып, мен және менімен бірге Абылай сұлтан, біз білетін түрлі жағдайлар туралы Ресей жағының басшыларына жеткізіп тұруға Орынбор қаласында ант бердік. Осыдан соң ақырында маған қызметіме орай менің старшын болып жазылғандығым және тархан атанғандығым туралы хаттама берілді» деп жазылған.

Бұдан кейінгі жылдары Құлсары Құлеке (1710-1771) батырмен бірге Абылай сұлтанның елшілері ретінде мемлекеттер арасындағы мәселелерді шешу үшін Ресей қалаларына бірнеше дүркін барып тұрған. Абылай сонымен бірге осы көмекшілерін шекара әкімдерімен өзінің және Орта жүздің Атығай руының атынан келіссөздер жүргізуге жолдап отырған.

Елдің шығыс өңірінде бұдан әлдеқайда күрделі жағдай қалыптасқан еді. 1756 жылы қытайлардың тарапынан олар жоңғарларды түбегейлі жойып жібергенінен кейін айрықша күшті қауіп төне бастады. Осылайша қытайдың қисапсыз әскері қазақ даласына басып кіруге оқталды.

Көптеген сұлтандар мен қазақ руларының старшындары өз ұлыстарымен солтүстік беткейге көшіп кетсе, Абылай бастаған Қожаберген, Құлсары, Құлеке батырлар жасақ құрып, жаудың шабуылына тойтарыс беру қамына қатысты. Тынымсыз, шаршап-шалдығуды білмейтін, Құлсары ел жасағын құрушылардың басында болды. Нақ осы Құлсарының және Құлекенің арқасында аз ғана уақыттың ішінде алты мың жауынгер тоғысқан қол бас құрады.

Сөйтіп, көреген де сұңғыла саясаткер Құлсары батыр отыз жылдан аса уақыт бойы Қазақ хандығын нығайту, оның сыртқы және ішкі саясатын қалыптастыру ісіне белсене қатысып келді.

Ол сондай-ақ қазақ руларының арасында бірлік пен бейбітшілік орнатуға бар жанын салып, өзінің беделімен және шешендік өнерімен ауызбіршілікке тартып, қантөгістерге жол…