Өнер арқылы көркемдік талғамды қалыптастыру мазмұны

Өнер арқылы көркемдік талғамды

қалыптастырудың мазмұны

Жас ұрпаққа көркемдік талғамды қалыптастыру рухани дамуды білім мазмұнына, өнердің өмірдегі мәніне деген түсініктер деңгейіне, ұлттық мұраны келесі ұрпаққа жеткізудің бағыт-бағдарының үрдесіне тікелей байланысты сұлулық туралы түсініктердің көркемдік талғамының мәні өзгеріп заман талабына сай жаңа мазмұнға ие болады.

Арнайы әдебиеттерде талғамның басты мақсаты – қоршаған өмір шындығының өнердегі сұлулық пен келеңсіздікті ажырата білу деген ұғымда белгіленіп келеді. Қолданбалы өнер саласындағы белгілі ғалым А.Б.Салтыков: «Көркемдік талғам дегеніміз - әсемдікті ажарсыздан, нағыз сұлулықты жалған сұлулықтан ажырата білу қабілеті» - деп тұжырымдайды.

Сонымен, арнайы әдебиеттердегі авторлардың тұжырымдамаларынан эстетикалық және көркемдік талғам – адам бойында қалыптастыратын әрі дамитын сұлулықты түсіне білу қабілеттілігі талғам құбылысын қабілеттілік тұрғысынан зерделеу үшін ең алдымен сол қабілеттіліктің өзіндік табиғатын, оның қалыптасуына, дамуына мүмкіндік туғызатын басты әсерлі күшті айқындап алудың қажеттілігі туралы пікір – В.К.Скатерщиков, Ю.В.Ворев, В.Г.Лукьянов, Б.Р.Казыханова т.б. еңбектерінде баяндалады. Бұл мәселені анықтауда көптеген зерттеушілер, негізінен адамның эстетикалық сезімнің, шығармашылық ойы мен іс- әрекеттердінің, көркемдікті түйсіну қабілеттілігінің қалыптасуы мен дамуына зор ықпал жасайтын көркем- өнердің бай мүмкіндігіне жүгінеді, өйткені эстетикалық талғам: табиғат, өнер, адам сұлулығы т.б. өмір шындығы құбылыстарының барлық жақтарын қамтиды.

Егер сұлулық заңдылығы бұл құбылыстардың бәріне тән болса, онда талғам табиғатын анықтауда, аталғандардың кез-келгені зерттеу объектісі қызметін атқарады. Бірақ, олардың әрқайысысы көздеген мақсатқа тез жеткізеді, нақтылы жауап алуға мүмкіндік туғыза алады деген сұрақтарға жауап іздей отырып, зерттеушілер эстетиканың ең дамуындағы алғашқы эстетикалық іс-әрекеттің бірі - өнердің болмасына назар аударады. Мысалы, «талғам табиғатының өзіндік ерекшеліктерін ескере келіп, талғамды өнер туралы және басқа да эстетикалық құбылыстарды пайымдау қабілеттілігі тұрғысынан қарастыру дұрыс та нақтылы» - деп тұжырым жасайды.

Ж.Аймауытов «Жан жүйесі мен өнер таңдау» (1926) атты еңбегінде ең алдымен адам қабілетінің табиғатын зерттеген. Автор «адам туа белгілі бір өнерге бейім болып келеді, әр адамның бір нәрсеге талап, ыңғайлы қабілет зеректігі болады» - деген ойын көптеген мысалдармен, деректермен, тұжырымдармен дәлелдейді. Адамның дене мүшелердің физиологиялық қызметі, ойлау ерекшелігі, жүйке жүйесі, ми жұлын әрекеті, мінез-құлық (темперамент) ерекшелігін нақты тәжірибеден алынған мысалдар арқылы бейнелеп берді.

Талғам табиғаты, оның өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, зерттеушілердің бірі талғамды өнер туралы және басқа да эстетикалық құбылыстарды саналы түрде пайымдау қабілеттілігі деп қарастырылған дұрыс, өйткені өнердің атқаратын қызметі барысында адам жанында орын тебетін, көркемдік талғам арқылы эстетикалық талғамды қалыптастыру қажет, тіпті эстетикалық тәрбие міндеттерін жүзеге асыруда да бұл кезектілік сақталуы тиіс, - десе, енді бірі – «көркемдік талғам эстетикалық талғамның одан әрі дамуына қызмет етеді», - деп бұл тұжырымды нақтылай түседі. Бірақ, зерттеушілердің жан-жақты болжамдары мен тұжырымдарында, талғам негізінен «пайымдай білу қабілеттілігі» тұрғысында ғана белгіленіп, көркем туындыларды, өнер болмысын қабылдаудан пайда болатын рахаттану, ләззаттану сияқты эстетикалық сезімді қамти ма, немесе талғам – сезім мен ақылдың міндетін де атқара ала ма деген мәселелерді нақтылы ашып көрсетпейді.

Психологиялық зерттеулердің нәтижелеріне сүйенсек – сапалы танымдық деңгейіндегі пайымдау, шындық пен өнерді толық мәнде қабылдау үрдісі аяқталмай тұрып жүзеге асырылмайтын, эстетикалық сезім әсері де тек қабылдау үрдесі кезінде пайда болатынын көреміз. Бұдан дәлел: адам әдетте үстіртін көргендері мен естігендерінен нақтылы пайымдау жасамайды, ол үшін сол факторларға толық қанығуы және оны қабылдауы қажет. Сонымен, талғам табиғатын қабілеттілік тұрғысынан зерделеудің басты объектісінің бірі - өнер және оның туындыларын жасау барысындағы түрлі көркемдік іс-әрекеттер. Өнер шындық болмыстың құбылыстарын жаңғарта көрсетудегі суретшінің ақыл-ойы, қиялы мен сезімі, эмоциялық әсерлі көңіл-күйі және көркем бейне жасаудағы шығармашылық іс-әрекеттері арасындағы күрделі қатынастардың нәтижесі.

Өнер туындыларынан әсерленушілік өнер туралы жалпы түсініктердің сапасы мен де тікелей байланысты. Өнер түрлері мен жанрларының ерекшеліктері, көркем мәнерлік

құралдары, жасалу заңдылықтары т.б. қасиеттері туралы толық, нақтылы түсініктің болмауы қабылдаудың сапалы болуына кері әсер етеді. Тіпті оны жоққа шығаруы да мүмкін. Сонымен, көркемдік талғам табиғаты және оны қалыптастыруға әсер ететін түрлі психикалық үрдестердің (қабылдау, сезім, таным, әсерлені т.б.) өзіндік ерекше мән- мазмұны мен өзара бірлігін зерделей отырып, бұл құбылыстың эстетикалық тәрбиенің сапасын қажетті деңгейге көтерудегі маңызына тоқталуды ұйғардық.

Көркемдік талғам – адамның өнер туындылардын талапқа сәйкес мәнде қабылдай және бағалай білу қабілетін айқындайтын құбылыс. Ол жеке тұлғаның қоғамның көркемдік тәжірибесін қортындылайтын, айқындайтын үрдіс ретінде өнердің тікелей әсер етуі арқылы қалыптасады. Жеке тұлғаның көркемдік талғамын оның танымдық қабілетінің дамуымен тікелей бірлікте қарастыру қажет. Әсемдікті сезіну, түсіну, бұлардың өзіндік заңдылықтарын білуді әрі сезімталдықпен қабылдауды талап етеді. Эстетикалық тәрбие жүйесінде сезіну мәдениетінің және табиғаттағы заттар дүниесін, адамдар әлемі болмасының әсемдігін эмоциялық қабылдауды қалыптастыру маңызды орын алады.

Балалардың жас ерекшелігін ескере келіп, эстетикалық тәрбиеде баланың өнерге қызығушылығын сол арқылы қабылдауын, танымын, ойлауын жетілдіру эстетикалық сезімге әсер етеді.

Қызығу – деп баланың бір нәрсені не көріністі білейін деп айрықша ынталануын айтамыз. Баланы кейбір нәрсе ерекше қасиетімен қызықтырады. Қызығу тәрбиенің ықпалымен дамып жетіледі.

Эстетикалық сезім тұлға бойында эстетикалық мұқтаждықты туғызады, сонымен бірге эстетикалық қабылдауға деген белсенді қабілеттілігін дамытуға мүмкіндік жасайтынын ескерсек, эстетикалық қажеттілікті – табиғаттан, күнделікті өмір қызығыннан, еңбектен, адамдар арасындағы жарасымды қатынастар мен көркем шығармашылықтан белгілі дәрежеде ләззаттануға, әсерленуге, өнеге алуға бағыттайтын әрі танымдық деңгейге көтеретін негізгі фактор болып табылады.

Оқушылардың эстетикалық қабылдауы түрлі жағдайларда өтеді. Оны төмендегі кесте арқылы көрсете аламын.

Кесте

Табиғат аясында. Табиғаттағы әсемдікті қабылдауға тәрбиелеу біршама жеңіл. Табиғат аясында саяхат жасау, назарын табиғат тамашаларына аудара отырып, оқушылардың бойында ерекше рухани серпін, сүйсіну сезімін туғызу.

Қоршаған ортаның әсемдігін балаларға көрсетіп әсемдікті қабылдату да онша қиын соқпайды.

Оқушыларды өнерге үйрету, өнерді қабылдауға тәрбиелеу күрделі.

Туып өскен табиғатқа деген сүйіспеншілік сезімін нығайтуға болады.

Күнделікті от басындағы, мектептегі, ауладағы тазалық, тәртіп, мектептің ішінің безендірілуі, үй жиһаздары тәуір көрініс беру, жұмыс істейтін жердің ыңғайлылығы т.б.

Өнерді қабылдау үшін өнерге деген сезім болуы керек. Мысалы, көре білу, тыңдай білу. Оның үстіне еңбектену, үйрену керек.

Таным дүниенің адам миында айнаға түскендей бейнелеуінің жай ғана сәулеленуі емес. Таным – білмеуден білуге қарай, шала білуден толық білуге қарай ұмтылатын ой қозғалысының күрделі үрдісін танып білу арқылы баланың ойлауы дамиды.

Ойлау таным үрдісінің ең биік сатысы. Ол – заттар мен құбылыстардың жалпы сипатын, табиғи байланыстары мен қатынастарын психикалық жағынан белгілейді. Бұл үрдіс баланың көркемдік талғамын қалыптастыру барысында ой- өрісінің кеңейіп, жаңа сапаға көтерілуіне тікелей ықпал етеді. Ойлау арқылы баланың пайымдау, әсемдікті сүйсіне сезініп, ұнату және бағалай білу қабілеті пайда бола бастайды. Мұның өзі ең алдымен жоғары идеялы, шын