Оңтүстік Қазақстан су қоймаларын пайдалану туралы мақала

№ 72 жалпы білім беретін мектептің география пән

мұғалімі Ш.Б.Сыдық

Оңтүстік Қазақстан облысының су қоймаларын

шаруашылыққа пайдалану жағдайы (Шардара мен Көксарай су қоймасының мысалында)

Оңтүстік Қазақстан облысы – Қазақстан Республикасының оңтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. 1962 – 92 жылы Шымкент облысы деп аталды. Аумағы 117,3 мың км². Тұрғыны 2,18 млн адам (2004). Орталығы – Шымкент қаласы. Солтүстігінде Қарағанды, шығысында Жамбыл, батысында Қызылорда облыстарымен, оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Облыс құрамында 11 әкімшілік аудан, 4 қалалық әкімдік, 7 қала (Шымкенттен басқа), 13 кент, 171 ауылдық округ, 932 ауыл бар. Су-жер бетіндегі өмірдің көзі ретінде маңызды табиғи және сратегиялық ресурс болып табылады. Соңғы онжылдықта бүкіл әлемді аландатып отыр. Себебі, халық саны ұлғайып барады, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп саласы қарқынды дамып келеді. Бұл өз кезегінде суды пайдаланудың көлемін арттырып отыр. Қазіргі ғылыми- техникалық өркениет заманында- суды тұтыну көздері толоссыз көбейіп, су шығыныда ұдайы өсіп тұрған кезде су мәселесі барған сайын өзекті, күрделі бола түсуде. Қазіргі кезде табиғаттағы осы ресурс тапшылығы күн тәртібінде өзекті мәселеге айналды. Обылыста ірілі-ұсақты 127 өзен (жалпы ұзындығы 5 мың шақырымдай), 34 көл(көлемі 110 млн. Текше метр), 30 бөген ( көлемі 6 млрд. текше ме

балық ауланады, Қызылкөл суының ем үшін пайдасы зор болып табылады. Облыстағы жер асты суларының қоры ретінде Бадам-Сайрам, Мырғалымсай, Иқансу,Бөген, Талас-Ақсу жер асты су көздерін атауға болады, Шу-Сарысу артизан алабының су қоры 260 млн. текше метрден асады, минералды сулар Сарыағаш пен Манкент шипажайлары мен Темірлан ауылдарында арнайы рұқсатпен пайдалануға беріледі[1]. Аймақтағы басты су қоймалары: Шардара мен Көксарай су қоймалары болып табылады. Бұл екі су қоймалары Оңтүстік Қазақстан облысындағы шаруашылыққа пайдаланып отырған бірден-бір нысандар болып табылады. Бұл екі географиялық нысан Сыр атырабының шалқыған көгілдір айдыны.Оңтүстік Қазақстан облысы шегіндегі Сырдария өзенінің албындағы су ресурстары толығымен алағанда 17,57 кмᶟ/ жыл болып бағаланады( 2-кесте).

Су нысанының атауы Ағындының жалпы көлемі, кмᶟ Орташа

көп жалдық

Көп сулы

жыл (P=10%)

Орташа сулы жыл

(P=50%)

Аз сулы

жыл (P=90%) 1. Сырдария өзені 13,38 22,74 13,38 10,36 - Шардара бөгеніне құйылатын су

- Киров атындағы каналмен се алу

2. Кіші өзендер 4,43 6,78 4,19 3,24 -Шыршық-Ахангарган- Келес ирригационды ауданы(ШАКИА)

-Арыс-Түркістан ирригационды каналы(АРТУР)

Облыс бойынша қорытынды

2-кесте. Оңтүстік Қазақстан облысы шегіндегі су ресурстарының

таратылуы, кмᶟ/жыл

Шардара су қоймасы- стартегиялық маңызы бар нысан және Қазақстан Республикасындағы ірі су қоймаларының бірі. Жасанда «теңіз» Кеңестік кезеңде Бетпақдаланың тың жерлерін игеру мақсатында халықтың орасан зор бейнетімен салынғаны белгілі. Шардара, Мақтаралы, Сарыағаш аудандары жеріндегі ірі жасанда су қоймасы Сырдария өзенінің арнасына салынған бөгеннің шекарасы суға толтырылды. Бөгеннің биіктігі 24 м, ұзындығы 5,8 шақырым. Бөгеннің ауданы 900 шаршы шақырым, ұзындығы 80-100 шақырым, ені 20-25 шақырым, ең терең жері 25-26 метр, орташа тереңдігі 6,3 метр. Суының мөлшері 5200 млн. текше метр, су жиналатын алабы 147 мың шаршы шақырым. Бөген Сырдария өзенінің ағынымен және қар, жауын-шашын суымен толығады. Шардара су қоймасы арқылы жалпы 394,0 мың гектар жер суарылады( оның ішінде 105 мың гектар күріш егістігі). Шардара даласы- Сырдария өзенінің сол жағасын бойлай Шардара бөгенінен Көксарай аралығына дейін солтүстікке қарай бойлық бағытта