оқу сауаттылығы, 11 сынып элективті курс

БАҒДАРЛАМА

«ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ»

(11- сыныптарға арналған оқу сауаттылығынан тестке дайындалу үшін элективті курс бағдарламасы)

аптасына – 1сағат, барлығы -34 сағат.

Түсінік хат

Қазіргі жаңартылған білім мазмұнында оқушылардың оқу сауаттылығын арттыру мәселесі алдыңғы орында тұр. Неге десек, білім мазмұнының өзі жаттанды білімнен өмірлік жағдаяттарда қолдана алуына бейімделген. Ал, бұл жерде, ең алдымен, оқушының оқу сауаттылық деңгейі жоғары болуы керек. Тіптен, соңғы жылдары жоғары оқу орнына тапсыратын түлектерге оқу сауаттылығы негізгі пән ретінде қарастырылып, барлық талапкерлер тест тапсырады.

Оқу сауаттылығы дегеніміз не? Ол – функционалдық сауаттылықтың бір бөлігі. Оқушы түрлі танымдық мәтіндермен жұмыс жасай отырып, негізгі сауаттылық білімін, көзқарасын, құзыреттілігін қалыптастырады. Оқу сауаттылығының өзі мектеп бітіруші түлектердің жоғары оқу орнына тапсыру емтиханының негізгі бөлігіне енді. Сонымен қатар жаңартылған білім мазмұнында мәтінмен жұмыс түрлері көп.Сол себепті аталған бағдарлама сұранысқа ие, өзектілігі, жаңашылдығы жоғары. Бағдарламаны ҰБТ-ға дайындықтың бастауы деп қарастыруға болады. Бағдарламаны жүзеге асыру үшін мақсат анықталып, бірнеше міндеттер алынды. Ресурстары жинақталып, мұғалімдерге көмек ретінде арнайы тест тапсырмалар жинағы құрастырылды. Бағдарлама орта мектеп курсының 11- сынып оқушыларына арналған.

Бағдарламаның мақсаты: Алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алу үшін мәтін түрлерімен жүйелі жұмыс жасау арқылы оқушылардың оқу сауаттылығын арттырады, Ұбт- да сапалы тест нәтижесін көрсетуге бағыт береді

Міндеттері:

Мәтін түрлерін талдау, сұрыптау

Мәтін мазмұнын, түйінін ашу

Мәтін бөліктерімен жұмыс

Мәтіндегі негізгі және қосымша ақпараттарды анықтау

Мәтіннің өмірмен байланысын ашу

Мәтінді логикаға негізделген тест тапсырмаларын шешу

Күтілетін нәтиже:

Оқушылар мәтін түрлерімен жүйелі жұмыс жасай алады;

Оқушылар мәтін түйінін өмірмен байланыстыра алады;

Оқушылар мәтіндегі қосымша, негізгі ақпарат көздерін ажырата алады;

Оқушылардың танымдық деңгейі артады;

Оқушылардың өзіндік көзқарасы қалыптасады

Оқушылардың сөздік қоры, сөз саптауы жоғарылайды

Оқушылар жүйелі тест тапсырмаларын шешу арқылы ҰБТ да жоғары нәтижеге қол жеткізеді.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлім

Мәтін туралы түсінік және оның түрлері (4 сағат) Мәтіннің негізгі түрлері, олардың ерекшелігі, айырмашылығы, стилі

Мәтіннің негізі ойын анықтау (3 сағат). Тиімді әдіс-тәсілдерді сұрыптау

Мәтіндегі тірек сөздермен жұмыс (2 сағат) Мәтін мазмұынын ашудағы тірек сөздерді анықтау, жұмыс түрлері

Мәтін бөліктерімен жұмыс (3 сағат) Мәтіннің кіріспесі, негізгі, қорытынды бөлімі, азатжолдар

Бақылау- 1 сағат (оқу сауаттылығы тест)

Мәтіннің тақырыбы мен идеясы (3 сағат) Мәтін тақырыбын анықтау, идеясын ашу

Көркем әдебиет стиліндегі мәтіндермен жұмыс (3 сағат) стилі, кейіпкерлер бейнесі, кейіпкерлердің мінез-құлқы, әрекеті, мезгілдік, мекендік орны

Публицистикалық стилдегі мәтіндермен жұмыс-(3 сағат) Мақала, зерттеу мәтіндері, интервью, көсемсөз, хат, эссе

Ғылыми сипаттағы мәтіндерімен жұмыс – (2 сағат) Зерттеу мәтіндері, терминдермен жұмыс, тұжырым

Бақылау жұмысы- 1 сағат , тест

Мәтіндегі ақпарат көздерін анықтау – (2сағат) Шын, жалған ақпарат, негізгі, қосымша ақпарат, мәтінге сай, мәтіннен алшақ ақпарат

Жинақы және аралас мәтіндермен жұмыс –(3 сағат) Аннотация жазудың тиімді жолдары, тұтас және тұтас емес мәтіндерді салыстыру

Мәтіннің құрылымы мен рәсімделуін анықтау - (2 сағат) Мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау

Мәтін тақырыбына қатысты пікірін жазу -(2 сағат ) Мәтін бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу

Қорытынды сабақ-(1 сағат)

Нормативтік бөлім

Аптасына – 1 сағат

Жылына-34 сағат

11- сынып

р/с

Мазмұны

Сағат саны

мерзімі

Әдіс-тәсілі, түрі

Уақыты

Мәтін туралы түсінік

Түсіндіру

Мәтін түрлері. Әңгімелеу мәтіні

Ақпарат беру, жаттығу мәтіндері

Сипаттау мәтіні

Ақпарат, мәтіндер, тапсырма құрастыру

Пайымдау мәтіні

Ақпарат, тапсырма

Мәтіндегі негізгі ойды анықтап, соған сай мақалдар табу.

Мәтінмен жұмыс

Мәтіннің негізгі мазмұнын тезис түрінде жазу

Негізгі мазмұнын тезис түрінде жазу

Мәтіннің негізгі ойы бойынша проблемалық сұрақтар құрастыру

Негізгі ойды анықтауда проблемалық сұрақтар құрастыру

Тірек сөздердің мәтіндегі орны

Тірек сөздермен жұмыс

Тірек сөздер арқылы мәтіндер құрау

Мәтін құрау әдісі

Мәтін бөліктері. Кіріспе бөлім

Кіріспе бөлімнің маңызы

Тақырыпты түсіну сөйлемі

Сұрақтар арқылы мәтіннің негізгі бөлімін жазу

Негізгі бөлім, шимай жоспар жасау

Мәтіннің қорытынды бөлімі

Қорытынды бөлім жазу жолы

Бақылау(тест)

Тест тапсырмасы

Мәтіннің тақырыбы

Мәтін тақырыбын анықтау жолдары, тірек сөзбен жұмыс

Мәтіннің идеясы

Мәтін идеясын ашу

Мәтіннің тақырыбы пен идеясын ашуға арналған тапсырмалары

Тақырып пен идеяның байланысы

Көркем әдебиет стилі

көркем әдеби стильдегі мәтіндер, стиль ерекшелігі

Шағын әңгімелердегі кейіпкер бейнесі, портреті, мінез-құлқы

Көркемдегіш құралдармен жұмыс, портрет, мінездеу

Көркем әдебиет мәтініндегі пейзаж, оқиға орны

Пейзаж, оның түрлері

Публицистикалық стиль, түрлері, тілдік құралдары

Стиль ерекшелігі, мақала түрлері

Мақала, интервью

Мақал мен интервью айырмасы, ерекшелігі

Эссе, хат

Эссе мен хат айырмашылығы

Ғылыми стиль, ерекшелігі, тұжырым, дәлел, термин

Ғылыми стиль ерекшелігі, тілдік құралдары, терминдер

Ғылыми сипататтағы мәтіндерге тапсырмалар

Зерттеу мәтінімен ерекшелігі

Бақылау жұмысы

Тест тапсырмасы

Мәтіндегі ақпарат көздері, негізгі ақпарат, қосымша ақпарат

Мәтімен жұмыс, негізгі және қосымша ақпаратты бөліп алу

Жинақы мәтін жазу жолдары

Аннотация жазудың тиімді жолдары

Аралас мәтіндермен жұмыс

Тұтас және тұтас емес мәтіндерді салыстыру

Мәтінге күрделі жоспар құру

Жоспардың түрлері

Мәтіннің құрылымы мен рәсімделуін анықтау

Мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау

Мәтін тақырыбына қатысты пікір жазу

Мәтін бойынша ұсынылған шешімнің артықшылығы мен кемшілік тұстарын салыстыру, өз ойын дәлелдеп жазу

Мәтін мазмұнындағы басты ақпаратқа қарама-қарсы ақпарат табу

Мәтін мазмұнын талдау

Қорытынды

Бақылау жұмысы, тест тапсырмасын шешу

Барлығы

Ақпараттық-әдістемелік бөлім (нормативтік бөлім туралы ақпарат, әдіс-тәсілдер

Мәтін деген не?

Дыбыстар өзара тіркесіп, бір затты не құбылысты білдірсе, мағыналы сөз болады. Бірнеше сөз тіркесіп, тиянақты ойды білдірсе, сөйлем болады. Бір тұтас ойды толық жеткізген сөйлемдержиынтығы мәтін болады.

Мәтін – жалпы бір тақырып төңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды сөйлемдердің тізбегі.

Мәтін – белгілі көлемдегі (тұтас күйінде я шағын үзінді) шығарма немесе шығармашылық жұмыстың жазбаша немесе ауызша түрі.

Мәтін – бір тұтас ойдың айналасындағы пайда болған тиянақты ойлар жиынтығы. Бұл жиынтық мәтінді абзацтарға бөледі.

Бір тақырыптың әртүрлі мазмұны болуы мүмкін. Жазушы бұл мазмұнның әрбірін бір мәтінге айналдырады. Осылайша оқырманның ойы бөлініп кетпеуін, айтылғандарды тиянақты қабылдауын қамтамасыз етеді.

Әр мәтіннің өз құрылымы, оқырманға жеткізетін ойы, тақырыбы болады. Мәтінге газет-журнал материалдары, өлең шумақтары, оқулықтағы ережелер, әртүрлі сөйлесулер жатады.

Мәтіннің түрлері

Мәтіннің үш түрі бар:

Әңгімелеу мәтіні қандай бір оқиғаны баяндап не істеді? не болды? сұрақтарына жауап береді, оқиғаның сатыланып дамуы баяндалады. Әңгімелеу мәтінініің баяндауышы көбінесе жедел өткен шақта болады. Әңгімелеу мәтінінде оқиға, орын, уақыт, кейіпкерлер болады.

Сипаттау мәтіні бір затты не құбылысты сипаттайды және қандай? Қалай? Деген сұрақтарға жауап береді. Мұнда пейзаж суреттеледі немесе портретке мінездеме беріледі. Мысал, мәтінде таулар мен қырттар, адамның көзінің көгергені, самайына түскен ақ шашы, биязы немесе қырсық мінезі, Астананың Бәйтерегі, Алматының алмасы т.б. туралы айтылса, суреттеу мәтіні екенін оп-оңай табуға болады.

Пайымдау мәтіні белгілі бір пікірді түсіндіреді, дәлелдейді және не үшін? неге? не себепті? Деген сұрақтарға жауап береді. Мұнда ойдың тезисі, дәлелі, қорытындысы жасалады. Пайымдау мәтінінде сондықтан, өйткені, себебі деген себеп-салдар мәнді жалғаулық шылаулары жиі қолданылады.

Кейде әңгімелеу де , сипаттау да, пайымдау да бір мәтінде кездесуі мүмкін. Қайсысы басым екенін мәтіннің негізгі мақсатына байланысты табуға болады. Мысалы: Жиырма жасар жігіт шатырдың алдында жанымен жатқызылған есек арбаның үстінде домбыра шертіп отыр еді. Майшамның жарығы маңдайынашағылысып, шыпшып шыққан терімен айқасып жатқандай еді. Домбыраның мойны ары –бері жүгіріп өткен саусақтарының астында тіріліп кеткендей еді. Жас жігіттің қолы домбыраның шегіне жақындаған сайын екеуінің арасында құпияға толы әңгіме жүріп жатқандай еді.

Берілген мәтінде жас жігіттің не істегені туралы айтылған. Алайда оқырманның көз алдына оның сипаты, әрекеттері, жан-жағы, отырған орны суреттеліп отыр. Сол себепті бұны суреттеу мәтініне жатқызамыз. Әңгімелеу мәтінінде оқиға басым болады.

Тірек сөздер

Мәтінді құрастыруға негіз болатын сөздер «тірек сөздер» деп аталады. Мәтін не туралы? деген сұраққа жауап беретін сөздер мәтіннің тірек сөздреі болады. Мәтіннің тірек сөздерін «кілт сөздер» дет те атауға болады.

Әдетте, мәтін құрастырар алдында оқушыға тірек сөздер беріледі. Оқушы берілген тірек сөздерді пайдаланып, мәтін құрастырады. Тірек сөздер арқылы шағың әңгіме, ертегі, өлең немесе кез келген мәтін түрін жазуға болады. Жазылған мәтін жүйелі шығу үшін тірек сөздердің бірін біріктіретін тақырып тауып алу керек. Мәтін не туралы болса, тақырыбы да сол болады. Мәтінге ат қойғанда оның тақырыбының қысқаша нұсқасын пайдаланады.

Кейде берілген тірек сөздерге қарап, бұрын оқыған шығарманы еске түсіруге болады. Мысалы, «дос, аю, ағаш» деген тірек сөздер берілсе, осы үш сөздің арасында байланысы бар мәтінді ой елегінен өткізе бастаймыз. Бұл тірек сөздерден орманда келе жатып, алдынан аю шыққанда екі достың мықтысы әлсізін жалғыз тастап кеткен әңгіме есімізге түседі.

Тірек сөздерді пайдаланып, мәтін құрастыруға болатын болса, мәтіннен тірек сөздерді де дәл солай табуға болады. Тест тапсырмаларында көбінесе, дайын мәтіннен тірек сөздерді табу талап етіледі. Ол үшін мәтінді мұқият оқып шығып, мәтіннің не туралы екенін анықтап алу қажет. Ең бастысы, табылған тірек сөздер мәтіннің мазмұнын ойша елестете алатындай дәрежеде таңдалынып алынуы қажет.

Мәтіннің тірек сөздері ғаламтор желісінде өте жиі пайдалынады. Дұрыс жазылған тірек сөздер оқырманға қажетті мақаланы тез табуға көмектеседі. Мақаланың көбірек оқылуы үшін тірек сөздердің дұрыс теріліп жазылуы өте маңызды.

Мәтіннің негізгі ойын түсіндіру тәсілдері

Мәтіннің негізгі ойы оқырманға одан да жақсы жеткізілуі үшін жазушы әртүрлі тәсілдерді пайдаланады.

Салыстыру. Екі не одан да көп заттың ұқсастығы мен аймаршылықтарын салыстыру үшін қолданады. Мақсаты – бір затты басқа заттардан ерекшелеу, осылайша сол зат туралы мағлұматты түснікті етіп беру. Мысалы, мәтінде «мынау мынадай, ал мынау болса мынадай» деген ұғымдар болса, салыстыру тәсілі қолданылды дегенді білдіреді.

Анықтама беру. Бір заттың не екендігін түсіндіру үшін қажет. Оқырманға тез түсіндіру үшін автор осы тәсілді қолданады. Мәтінде бір ғана заттың анықтамасы берілуі тиіс. Әйтпесе екі зат болса, ол салыстыру болып кетуі мүмкін.

Мысал келтіру. Айтылған ойды көз алдымызға елестету үшін қолданады. Әдемі мысал айтылған көп сөзден әлдеқайда әсерлі болуы және көпке шейін есте қалуы мүмкін. Мысал ретінде кейде танымал тұлға не туынды берілуі мүмкін.

Дәйексөз келтіру. Автор өз ойын дәлелдеу үшін танымал тұлғалардың сөздерін дәйексөз ретінде келтіреді.

Байланыс құру. Бір-бірімен тікелей байланысы жоқ ұғымдарды, заттарды асқан шеберлікпен байланыстырып мәтіннің негізгі ойын түсіндіріп беру үшін қолданады.

Мәтіннің көріктеуіш құралдары