Оқу сауаттылығын дамытуға арналған жинақтар, 6 бет

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ

1611 нұсқа №1 мәтіні

Нұсқау: Мәтінді мұқият оқып, мәтінге берілген тапсырмаларға дұрыс жауап беріңіз.

Құмырсқа – әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «құмырсқадай қажырлы», «құмырсқадай құжынаған», «құмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді бекер айтпаған. Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп, бұқараға жеткізіп отыр.

Құмырсқаларды зерттейтін ғылым – мирмекология деп аталады. Осы мирмеколог мамандардың құмырсқадай тынбай талаптанып, қайнаған тіршілікті зерттеуі нәтижесінде бізге олар туралы көптеген қызықты деректер белгілі болды. Құмырсқа жер жүзінде ең көп тараған жәндік. Әлемдегі ең құрметті мимекологтардың бірі Эдвард Уилсонның есебі бойынша, бүгін жер бетінде 10 квадрилиион, яғни онның 15 дәрежесіндей құмырсқа бар екен. Жан басына шаққанда, бір адамға миллион құмырсқадан келеді, ал жалпы үлесі барлық адамның үлесіндей.

Нұсқау: Сізге берілген бес жауап нұсқасындағы бір дұрыс жауапты таңдауға арналған тапсырмалар беріледі. Таңдаған жауапты жауап парағындағы берілген пәнге сәйкес орынға, дөңгелекшені толық бояу арқылы белгілеу қажет.

1. «Құмырсқадай құжынаған» тіркесінің мағынасына сай келмейтін қатарды көрсетіңіз.

A) Көп, быжынап кетті

B) Нөпір болды, ығы-жығы

C) Қаптап кетті, қайнады

D) Қажырлы, еңбекқор

E) Қайнаған, қалың

2. Мәтіннің тақырыбын анықтаңыз

A) Жәндіктер туралы

B) Құмырсқалар илеуі туралы

C) Құмырсқалар достығы

D) Құмырсқалар еңбегі

E) Мирмекологтар туралы

1611 нұсқа №2 мәтіні

Нұсқау: Мәтінді мұқият оқып, мәтінге берілген тапсырмаларға дұрыс жауап беріңіз.

Күн сәулесі күн көңіл күйді көтеріп, күйзелістің алдын алады. Өз кезегінде, көңіл күйге жауап беретін заттар иммундық жүйені күшейтеді. Ультракүлгін сәулелер ағзада жүріп жатқан көптеген процестерді – тыныс алу, зат алмасу, қан айналу мен эндокриндік жүйенің жұмысын күшейтеді. Бұдан өзге, күн сәулесінің әсерінен ағзамыз D дәруменін өндіреді.

Қызық дерек: Күн сәулесінің әсерінен синтезделетін D дәруменінің мөлшері мына факторларға байланысты: сәуле толқынының ұзындығы мен терінің әуелгі пигменттігінде. Күн астында таңертең және күн батарда жүрген пайдалы, сонымен қатар, тері неғұрлым қара торы болса, күн сәулесі әсерінен D дәрумені соғұрлым аз өндіріледі.

D дәрумені кальций мен фосфор минералдарын сіңіруді реттейді. А дәрумені, кальций және фосформен бірігіп, ағзаны суық тиюден, көз және тері ауруларынан қорғайды. Тіс кариесі мен қызыл иек патологиясының алдын алады, сүйектердің, омыртқаның беріктігіне жауап береді, остеопороздан қорғайды. Алайда бұл ағзаны осы дәрумендермен қамдау үшін шыжыған күннің астында жата беру керек дегенді білдірмейді. Ағзада D дәруменінің қажетті деңгейін қалыпта ұстап тұру үшін жаз айларында аптасына 2-3 рет 5-15 минут қол мен бетті күнге қыздырып алса жеткілікті.

3. Соңғы екі сөйлем мағынасына орай мақал-мәтел

А) Қанағат қарын тойғызар,

Қанағатсыз жалғыз атын сойғызар.

В) Екі көшкен бір таланғанмен бірдей.

С) Жел дауылды шақырады,

Бұлт жауынды шақырады.

D) Алпыс күнде тасыған су,

Алты күнде қайтар.

Е) Нөсер алдында найзағай ойнайды.

4. Жаз айларында қанша уақыт күнге қыздырыну керек?

A) Аптаның үштен бір бөлігін, бір сағаттың төрттен бір бөлігін

B) Апта бойы, бір сағат толық

C) Аптаның екіден бір бөлігін, бір сағаттың үштен бір бөлігін

D) Аптаның бестен бір бөлігін, бір сағаттың үштен бір бөлігін

E) Аптаның төрттен бір бөлігін, бір сағаттың екіден бір бөлігін

5. Қандай реңді адамда күн сәулесі әсерінен болатын D дәрумені көп өндіріледі?

A) Қара торы

B) Қызыл шырайлы

C) Қара сұр

D) Ақ құба

E) Дөңгелек жүзді

6. D дәрумені адамның сөйлеу мүшесінің қайсысына пайдалы?

A) Тіс

B) Тіл

C) Ерін

D) Жақ

E) Таңдай

1611 нұсқа №3 мәтіні

Нұсқау: Мәтінді мұқият оқып, мәтінге берілген тапсырмаларға дұрыс жауап беріңіз.

Әмір Темір тарихтағы жер жүзін бағындырған ең ірі қолбасшылардың бірі. 1336 ж. Кеш ауылында туылған. Жақсы тәлім алған Әмір Темір 1370 ж. Самарқандта таққа отырып Мәуренахрдың билігін қолына алды. Қытаймен Делиге дейінгі бүкіл Азияны, Ирак, Сирия және Измирге дейінгі Анадолыны басып алды. Қытайға жорыққа бара жатып 1405 ж 20 ақпанда қайтыс болды. Қабірі Самарқандта. Өте данышпан және ұлы әмірші болған. Өте көп медресе және кітапханалар аштырған.

Шағатай Мемлекетінің құрамындағы Ташкенттің әкімі болған әкесі Тарағай – атақты Нақши шейхы Әмір Күлалды құрметпен жақсы көретін. Әмір Күлал Әмір Темірге шәкірттерінен Шәмсәддин Күлалды ұстаз қылып тағайындады. Самарқандтағы кесенесінде бас жағында ешқашан жанынан ажырамаған ұстазы Мир Береке, дәл алдында Әмір Күлалдың баласы Омар жатыр. Әмір Темірдің жастық шағында бір қақтығыс кезінде аттан құлап оң аяғы зақымданып, жарамай қалады. Оң қолының екі кіші саусағы сынады. Осыған байланысты, әсіресе дұшпандары оны Тимур – Ланг (парсыша -Ақсақ Темір) деп атап кетеді. Оның үстіне 1941 жылы Кеңес Үкіметі тарапынан қабірі ашылған кезде, 1,70 метр бойымен, оң аяғы ақсақ болған денесін көреді. Қабірінің сыртында «Мазарымды ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады» деп жазылғаны айтылады. Қазба жұмыстарының ертесіне Гитлер Кеңес үкіметіне шабуылдайды.

Әмір Темір 34 жасында Белх билеушісі болды. Шыңғыс ханның ұрпағынан болған бір қызға үйленгені үшін Гурган (Күреган - ханның күйеу баласы) атағымен танылды. Отбасылық абыройын арттырды. Жұрттың өзін Шыңғыс ханның ізбасары деп танығаны үшін, бүкіл Түркістанға (Орта Азияға) билеуші болып Ұлы Түрік хандығының тағына отырды. Сонымен қатар Шыңғыс ханның орынсыз жойып талқандаған қалаларын қалпына келтірді. Басында қолдау көрсеткен Алтын Орда ханы Тоқтамыс оған қиянат еткен кезде барып мемлекетін құлатты. Бұл, тарихшылардың айтуынша, Әмір Темірдің ең үлкен қателігі болды. Осының арқасында орыстар осы жерлерге дейін жайылып үлкен мемлекет құра алғаны айтылады.

7. Әмір Темірдің қабірі қай жерде орналасқан?

A) Басып алған жерінде

B) Таққа отырған жерінде

C) Жорықта жүрген жерінде

D) Туған жерінде

E) Қайтыс болған жерінде

8. Әмір Темірге неліктен Ақсақ Темір аты берілген?

A) Дұшпандары жек көргендіктен

B) Соғыста аттан құлап, қолын жарақаттағандықтан

C) Соғыс кезінде аяғына оқ тигендіктен

D) Аяғы кем болып туылғандықтан

E) Соғыста аттан құлап, аяғын жарақаттағандықтан

9. Мәтіннің стилі қандай?

A) Ауызекі сөйлеу стилі

B) Публицистикалық стиль

C) Ресми іс-қағаздар стилі

D) Ғылыми стиль

E) Көркем әдебиет стилі