Оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу туралы мақала

Түркістан облысы Мақтаарал ауданы

№5 «Мақтаарал» мектеп-гимназиясы

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары

Досмугамбетова Маржан Байдуллаевна

ОҚУШЫЛАРДЫ РУХАНИ АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУ НЕГІЗДЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МҮМКІНДІКТЕРІ

Ұрпаққа сапалы білім беруді басты мақсат ретінде жүзеге асыруды көздейтін саясат – ол елбасымыздың «Рухани жаңғыру» бағдарламасы. Рухани жаңғыру – адам баласының оның ішкі әлемінің жаңаруы, санасезімі, жаңа өзгерісті қабылдай білуі. Рухани жаңғыруды өркениеттің өрге жүзуімен байланыстырамыз. Тарих сахнасына көз жүгіртсек, өскен ұлттың өрби түсуіне осы «Рухани жаңғыру дәлел». Көне замандағы көрікті қалаларымыз, сән салтанатты таласқан озық ескерткіштеріміз, мәдени мұраларымыз бұлтартпас айғақ болып табылады [1].

Рухани-адамгершілік тәрбие – адам өмірінің тұтас саласы, яғни адамгершілік, рухани, моральдық қасиеттер жиынтығы. Бұл ұғым тек ішкі (психологиялық, рухани) қасиеттерді ғана емес, олардың іс-әрекет барысында, нәтижесінде көрінуін қажет етеді. Қасиет адамда оның табиғи және әлеуметтік қасиеттерін біріктіреді, өйткені бұл адамның өзі жасайтын, орындайтын жұмысы. Бір уақыттың өзінде әрі орындаушы, әрі өкілі, әрі тасушы болып табылады.

«Рухани-адамгершілік тәрбие» ұғымының мәнін талдау нәтижесінде мынадай қорытынды жасауға болады. Рухани-адамгершілік тәрбие өз кезегінде «іс-әрекеттің» жан-жақты сипаттамасы ретінде әлеуметтік-гумандық бағдар ұсынады және кез келген іс-әрекет бағытын, оның құнды психологиялық ерекшеліктері мен нәтижелерін анықтайды. Адамның өзін-өзі ұстау дәстүрі генетикалық жолмен берілмейді. Ол мәдени шарттарға өзінің ортасына байланысты бейімделеді. Рухани-адамгершілік тәрбиені бойына сіңіре отырып, өмірге еніп келе жатқан адам өзінің рухани мазмұнын табады, яғни адамгершілік көзқарастар, пайымдаулар, өзін-өзі басқару мен өзін-өзі сипаттау белгілерін, эстетикалық талғамдарын және т.б. анықтап алады.

Рухани-адамгершілік тәрбие үлкен мен кішінің арасындағы шынайы қарым-қатынас кезінде бала бойына дариды. Біздің ата-бабамыз да көшпелі тұрмысында бала тәрбиелеудің өзіндік ерекшелігі бар тәсілдерін қалыптастырады. Олар ән-күй мен ауыз әдебиеті үлгілері – мақал-мәтелдер, айтыстар, шешендік сөздер мен жұмбақтар, жаңылтпаштар балаларға арналған ұлттық ойындар мен бала өмірінің айтулы кезеңдеріне арналған той мерекелер, әдет-ғұрыптарымен сан ғасырлар бойы саналы, өнегелі, батыл да ержүрек, адамгершілік ар-ожданы жоғары болған азамат тәрбиелеп келеді.

Адамгершілік тәрбиесі – адамзат қоғамын үнемі толғандырып келе жатқан күрделі мәселенің бірі. Сондықтан да адамгершілікке жеке тұлғаны тәрбиелеуде мектептің алатын орны зор. Адамның адамгершілігі – оның жоғары қасиеті. «Адамгершілік» адамның санасындағы, оның ішкі дүниесіндегі асыл қасиеттердің жиынтығы немесе биік шыңы. Адам баласында адамгершілік қасиеті қараптан-қарап туындамайтын қасиет. Ол қасиет отбасында, ортада, мектепте, айналадағы адамдармен қарым-қатынасында қоғамдық тәрбиелермен қалыптасады.

Халықта «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген мақал бар. Тәрбие болмаған жерде адамгершілік болуы мүмкін емес. Адамның адамгершілік қасиеттері ең алдымен дұрыс амандаса білу, айналасындағылармен жақсы қарым-қатынаста болу, өзара сыйласу, қарапайымдылық, кішіпейілділік, салмақты да сабырлы болу, үлкенге ізетті, кішіге қамқор болу жатады. Сондайақ, өз қолыңнан келгенше көмегіңді аямау, біреудің жақсылығын бағалау, оны қанағат тұту. Қазақта «Айналаңда досың көп болуы үшін жақсы бол, арың таза болсын» деген сөз бар. Сондай-ақ, «жамандық-жамандықпен аяқталады», - дейді. Қай жерде болса да біреуге жамандық жасасаң қашан да болса да өмірі алдыңнан шығады [2].

Адамгершілік қасиет қоғамның тарихына байланысты қалыптасып отырады. Заман өзгеріп отырған сайын, адам да өзгереді. Бірақ әркім өскен ортасында адамгершілік қасиетін берік ұстауы тиіс.

«Көргендінің қылығы, көңіл марқайтады», – деп қазақ халқымыз тегін айтпаған. Әр бала өзін мәдениетті ұстаса, өз ортамыздың көңілін марқайтады. Адамның бойындағы жақсы қасиеттер оның істеген қылығынан, сөйлеген сөзінен көрінеді. Ең бастысы – адамгершілікті бойға сіңіре білу. Осы мақсатта жалпы білім беретін мектептерде «Өзгені сыйлау үшін, әуелі өзіңді сыйлай біл», «Әдеп жолы әріден басталады» деген тақырыпта шығармашылық жұмыстар, «Көргендінің қылығы көңіл марқайтады» атты сауалнамалық сұрақтар, «Имандылық – инабаттылық мұраты», «Тәрбиелі – тәртіптің құлы» атты баяндамалар, «Сәлемдесе білесің бе?», «Ар-абыройыңды жасыңнан сақта» т.с.с өнеге сағаттар өткізу арқылы жас жеткіншек бойында адамгершілік қасиеттерін жоғалтпауға баулудамыз.

Мектептің есігін ашқан балдырған жарығы мол жаңаша өмірде адамдық асыл қасиеттерді қастерлеп, өмір заңдылықтарын үйренеді. Адам бойындағы жақсы қасиеттер рухтан туындайды, ал барлық жаман қасиеттер амалдың көрінісі. Адам денесі біреу болғанымен оның ішінде қарама-қарсы, яғни жақсы мен жаман екі күш болады. Ол екеуі үнемі күресте болады. Адамның жақсы не жаман болуының осыған байланысты екенін Ш.Құдайбердиевтің мына бір…