Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру

Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру қажеттігінің алғышарттары

Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары (бұдан әрі–Ұлттық жоспар) ҚР Үкіметінің Қаулысымен бекітіліп, осы бағытта білім беру саласында ауқымды іс-шаралар кешені жүзеге асырылып жатқаны белгілі [1].

Бұл жоспарға сай елімізде білім сапасын көтерудің, дамытудың басты принциптері ретінде білім алушы әрбір жасөспірімнің осы айтып отырған функционалдық сауаттылығын қалыптастырып, дамытуға бағытталған әрбір шара мақсатты түрде, өзара біртұтас жүйе құра отырып, белгілі бір ортақ дайындалған мазмұндық сипаттағы оқу-әдістемелік, матриалдық-техникалық тұрғыдан қамтамасыз етіліп барып жүзеге асырылатын іс-қимылдарды қамтуы керек.

Қазіргі оқушылар бойында функционалдық сауаттылық қалыптастыруға бағытталған іс-қимыл жоспарында келтірілген талаптарды жүзеге асыруда әлі кезге дейін біздің білім беру мекемелерінің, жалпы еліміздегі білім беру жүйесінің толықтай дайын еместігіне көз жеткіздік, атап айтқанда:

Білім беру мекемелерінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған шығармашылық жұмыстарды орындау үшін мектептерде түрлі зерттеу-жобалау жұмыстарын жүргізуге арналған құрал-жабдықтардың жетіспеушілігі, яғни, материалдық-техникалық базаның өте қатты ескіруі

Белгілі бір пәндер бойынша білім беретін мұғалімдердің оқушыға академиялық білім беруде өте үлкен шеберлігі мен тәжірибесінің болуына қарамастан, дәл осы пәндер бойынша оқушылардың мықты теориялық білімдерін күнделікті өмірде пайдалану мәселесіне көңіл бөліне бермейтіндігі, яғн теорияның практикамен байланысының жоқтығы

Оқушылармен жасалатын барлық тапсырмалар мен жаттығулар көбіне бір сарынды дәстүрлі соқпақпен жүзеге аса отырып, әдістеме мен технологияларды қолдануда жаңашылдыққа бет бұрмау, атап айтқанда мысалы география сабақтарында оқушыларға топтық жұмыс, кластер тәсілі, диалогтық оқыту секілді интербелсенді әдістермен шектелу байқалады. Ал шындығында ҒТП-тің дамуы қоғам тарапынан қазіргі құбылмалы заман талаптарына оқушыларға сай күнделікті өмірде қажет болатын дағдылар мен біліктерді қалыптастыру қажеттігін дәлеледеп отыр. Сондықтан, біздің ойымызша әрбір сабақта берілетін тапсырма оқушы қызығатындай, өмірде қолданып жүрген немесе қолдануы тиіс іс-әрекеттеріне бағыттала отырып жасақталуы тиіс.

Ал бұл айтылып отырған шаралардың мемлекеттік маңызы бар, еліміз алдыңғы қатарлы 30 елдің қатарына енуі үшін ең алдымен еліміздің әрбір тұрығыны белгілі бір деңгейде функционалдық сауаттылық дағдыларын меңгеруі тиіс.

Адамзат қоғамы 20 ғасырдың 70-80 жылдарында ғана бұл проблеманың қандай зардаптарға апарып соғатынын саналы түрде түсіне бастады. Көптеген зерттеушілер өздері жүргізген іргелі және қолданбалы бағыттағы зерттеулеріне сүйене отырып, белгілі бір сипаттағы сауатсыздықтың тек дамушы елдердің ғана емес, сонымен қатар дамыған алдыңғы қатарлы елдердің де тұрғындарына тән екендігін ұғына бастады.

Мысалы 20 ғасырдың 80 жылдарында әлемнің көптеген елдерінде жасөспірімдер мен ересек адамдардың өздері меңгерген теориялық білімдерін күнделікті өмірде қандай дәрежеде қолданып отырғандығын зерттеу мақсатында жүргізілген зерттеулер нәтижесі осыны дәлелдеді. Атап айтқанда, Канадада жүргізілген зерттеулердің нәтижесіне сай, жасы 18-ден асқан 3 миллионға жуық канадалықтардың функционалдық сауатсыз екендігін анықтаған, ал бұл ел халқының 30 пайызын құрайды [2].

Осыған ұқсас нәтижелерді басқа елдерге жүргізілген зерттеулер де көрсеткен.

Міне осындай нақты зерттеулер арқылы дәлелденген фактілерді сараптау арқылы ЮНЕСКО-ның бас конференциясы (1985 ж.) өз құжаттарында «бұл проблеманың әлі көптеген өнеркәсібі дамыған елдерде де шешілмей келе жатқандығы» туралы проблема көтерді.

Сонымен, әлемдік қауымдастық түрлі елдерде түрлі сипатта көрініс беретін сауатсыздық проблемасының тек дамушы елдерге ғана тән еместігін мойындауға мәжбүр болды. Проблема жаңа сипатқа, жаңа өлшемге ие болып, оның географиясы ғаламдық масштабқа дейін артты [3].

Қазіргі адамзат қоғамының өзіне тән басты белгісі, айналадағы болып жатқан қауырт өзгерістер нәтижесінде бір ұрпақтың алмасуында олардың қолданатын құрал-жабдықтары мен ақпарат көзі бірнеше рет өзгеріске ұшырауда. Мұндай дамудың тым шапшаң жүзеге асуы адамзат қоғамы үшін бұрын-соңды болып көрмегені тарихтан белгілі, яғни адамзат қоғамы тарихында алғаш рет заттардың, идеялар мен технологиялардың алмасуы адамзат ұрпағы алмасуын басып озып, артқа тастауда. Мысалы оқушылар өз әулетінің тұрмыс тіршілігіне зер сала қарайтын болса, олардың ата буыны қолданған құралдар мен жабдықтар, игерген білімдер орта буын (әке-шеше) деңгейінде ескіріп, ал қазіргі кейінгі буын деңгейінде (баланың өзі) мүлдем жаңартылып отыр.

Мұндай өзгерістер қоғамдық өмірдің барлық жағын, соның ішінде білім саласын да қамтуда. Себебі постиндустриалды қоғамға кірігу дер кезінде адамдарды жаңа өмір жағдайына және кәсіби шараларды жүзеге асыруға дайындау, оларды қоршаған ортада өз мүмкіндіктерін тиімді пайдалана отырып, сол ортаның жағымсыз әсерлерінен қорғана білуге үйрету проблемасын шешу қажеттігін тудыруда [4].

Көптеген мемлекеттердің білім жүйесіндегі қазіргі жағдайға талдау жасай отырып, мұндағы өмір сүретін тұрғындардың білім деңгейінің функционалдық сауаттылық қалыптастыруға шамасы жетпейтінін анықтауға болады.