Орман аурулары және оларды жою туралы мақала, 6 бет

ӘӨЖ: 630.4

ОРМАН АУРУЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖОЮ

Авторы: Қасымбек Айдана Асылбекқызы,

Бахтиярқызы Назерке

Аңдатпа. Бұл мақалада орман ауруларының негізгі түрлері, олардың таралу себептері және ормандарға тигізетін зияны қарастырылады. Орман аурулары экологиялық тепе-теңдікті бұзып, табиғи ресурстардың азаюына әкеледі. Мақалада саңырауқұлақ, бактериялық, вирустық және паразиттік аурулардың негізгі белгілері мен олардың таралу жолдары талданады. Сонымен қатар, орман ауруларын анықтау, алдын алу және жою тәсілдері ұсынылады. Ерекше назар ормандарды қорғау мен қалпына келтіру шараларына аударылған. Заманауи әдістер мен технологиялардың көмегімен орман экожүйелерін сақтау және олардың табиғи тепе-теңдігін қалпына келтіру жолдары сипатталған. Мақала орман шаруашылығымен айналысатын мамандарға, биологтарға және табиғатты қорғау саласындағы зерттеушілерге арналған.

Түйін сөздер. Орман аурулары, экожүйе, саңырауқұлақ инфекциялары, алдын алу, қалпына келтіру, табиғатты қорғау, орман ресурстары.

Ормандар – экожүйенің негізгі тірегі, табиғаттың тепе-теңдігін қамтамасыз ететін күрделі жүйе. Олар климатты реттеп, топырақтың құнарлылығын сақтап, оттегі өндіру арқылы адамзат өміріне зор үлес қосады. Алайда, ормандар әртүрлі аурулардың әсерінен зардап шегеді. Бұл аурулар ағаштардың өсуін баяулатып, олардың табиғи қызметін бұзып, экожүйеге елеулі зиян келтіреді. Орман ауруларын зерттеу және оларды жою – қазіргі заманғы биология мен экология ғылымының басты міндеттерінің бірі.

Орман ауруларының пайда болуы мен таралуының көптеген себептері бар. Табиғи себептерден бөлек, адамның ормандарға тигізетін кері әсері маңызды рөл атқарады. Орман кесу, топырақ эрозиясы, климаттың өзгеруі және антропогендік факторлар ағаштардың иммунитетін төмендетіп, ауру қоздырғыштарға қолайлы орта жасайды.

Саңырауқұлақ инфекциялары, бактериялар, вирустар және паразиттер орман ағаштарына шабуыл жасап, олардың физиологиялық күйін бұзады. Ауруға шалдыққан ағаштар өсіп-өну қабілетін жоғалтып, кей жағдайда толық жойылып кетеді. Саңырауқұлақ аурулары орман экожүйесінің ең көп таралған мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл аурулар ағаштың тамырынан бастап, жапырақтарына дейін зақым келтіреді. Мысалы, тамыр шірігі саңырауқұлақтары ағаштың тамыр жүйесін бұзып, оның қоректік заттарды сіңіру қабілетін тежейді. Бұл аурудың нәтижесінде ағаш әлсіреп, түрлі механикалық зақымдарға ұшырауы мүмкін. Басқа бір танымал ауру – зең саңырауқұлақтары ағаштардың жапырақтарына әсер етіп, фотосинтез процесін тежейді. Бұл тек ағаштың өсуін баяулатып қана қоймай, бүкіл орман экожүйесіне кері әсер етеді. Саңырауқұлақ инфекцияларының таралуына ылғалды климат, топырақтың құнарсыздығы және орманның жалпы жағдайы ықпал етеді [1,64].

Сурет-1

Бактериялық және вирустық инфекциялар да орман ағаштары үшін қауіпті. Олар көбінесе ағаштардың қабығы арқылы енеді немесе жәндіктер арқылы таралады. Бактериялық инфекциялар ағаштың қоректік заттарды тасымалдау қабілетін бұзып, оның тез қурауына әкеледі. Вирустар жапырақтардың түсін өзгертеді, оларды деформациялайды және фотосинтез процестерін төмендетеді. Мұндай аурулар орманның өнімділігін азайтып, ағаштардың өміршеңдігін төмендетеді. Паразиттер,

әсіресе зиянкестер, орман ағаштарына айтарлықтай зиян келтіреді. Олардың арасында қабық қоңыздары, жапырақ кеміргіштер және басқа да зиянкестер бар. Бұл организмдер ағаштардың қабығына, тамырына немесе жапырақтарына зиян келтіріп, олардың құрылымын бұзады. Зиянкестердің әсерінен ағаштар инфекцияларға төтеп бере алмай, тез қурайды. Паразиттердің көбеюі мен таралуы орманның жалпы жағдайына, климаттық жағдайларға және орманды басқару әдістеріне тікелей байланысты [2,134].

Орман ауруларының алдын алу және оларды жою – күрделі әрі көпқырлы процесс. Бірінші кезекте, ауруларды анықтау және олардың таралу себептерін зерттеу қажет. Бұл үшін орман шаруашылығы мамандары ауру қоздырғыштарды анықтау және орманның жалпы денсаулық жағдайын бағалау мақсатында тұрақты мониторинг жүргізуі тиіс. Заманауи технологиялар, мысалы, дрондар мен спутниктік бақылау, ауру ошақтарын ерте кезеңдерде анықтауға мүмкіндік береді. Бұл орман шаруашылығы мамандарына тез арада шара қолдануға жағдай жасайды. Аурудың таралуын тоқтату үшін түрлі әдістер қолданылады. Химиялық әдістер, мысалы, пестицидтер мен фунгицидтерді қолдану арқылы саңырауқұлақтар мен зиянкестерге қарсы күрес жүргізіледі. Бұл әдістер тиімді болғанымен, олар экожүйеге кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан, химиялық әдістерді пайдаланған кезде экологиялық қауіпсіздікке ерекше назар аудару қажет. Биологиялық әдістер де маңызды орын алады. Бұл әдіс пайдалы организмдерді, мысалы, саңырауқұлақтарды немесе жәндіктерді пайдалану арқылы зиянкестер мен ауруларды басу тәсіліне негізделген. Биологиялық әдістер экологиялық тұрғыдан қауіпсіз және орман экожүйесінің табиғи тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Аурудың алдын алудың тағы

Қазақстанда орман ауруларымен күрес мәселесі ерекше өзекті. Еліміздің орман алқаптары жалпы аумақтың тек 4 пайызын құрайды, бұл орман ресурстарын қорғау мен сақтау қажеттілігін айқындайды. Қазақстандағы басты орман алқаптарының бірі – Алтай ормандары. Бұл