Орман аурулары және оларды жоюға арналған бағдарлама

ƏӨЖ: 630.4

ОРМАН АУРУЛАРЫ ЖƏНЕ ОЛАРДЫ ЖОЮ

Авторы: Қасымбек АйданаАсылбекқызы Касымбек Айдана Асылбековна

Kasymbek Aidana Asylbekgyzy

[email protected]

Бахтиярқызы Назерке

Бахтияркызы Назерке

Bakhtiyarqyzy Nazerke

[email protected]

Аңдатпа. Бұл мақалада орман ауруларының негізгі түрлері, олардың таралу себептері жəне ормандарға тигізетін зияны қарастырылады. Орман аурулары экологиялық тепе-теңдікті бұзып, табиғи ресурстардың азаюына əкеледі. Мақалада саңырауқұлақ, бактериялық, вирустық жəне паразиттік аурулардың негізгі белгілері мен олардың таралу жолдары талданады. Сонымен қатар, орман ауруларын анықтау, алдын алу жəне жою тəсілдері ұсынылады. Ерекше назар ормандарды қорғау мен қалпына келтіру шараларына аударылған. Заманауи əдістер мен технологиялардың көмегімен орман экожүйелерін сақтау жəне олардың табиғи тепе-теңдігін қалпына келтіру жолдары сипатталған. Мақала орман шаруашылығымен айналысатын мамандарға, биологтарға жəне табиғатты қорғау саласындағы зерттеушілерге арналған.

Түйін сөздер. Орман аурулары, экожүйе, саңырауқұлақ инфекциялары, алдын алу, қалпына келтіру, табиғатты қорғау, орман ресурстары.

Ормандар – экожүйенің негізгі тірегі, табиғаттың тепе-теңдігін қамтамасыз ететін күрделі жүйе. Олар климатты реттеп, топырақтың құнарлылығын сақтап, оттегі өндіру арқылы адамзат өміріне зор үлес қосады. Алайда, ормандар əртүрлі аурулардың əсерінен зардап шегеді. Бұл аурулар ағаштардың өсуін баяулатып, олардың табиғи қызметін бұзып, экожүйеге елеулі зиян келтіреді. Орман ауруларын зерттеу жəне оларды жою – қазіргі заманғы биология мен экология ғылымының басты міндеттерінің бірі.

Орман ауруларының пайда болуы мен таралуының көптеген себептері бар. Табиғи себептерден бөлек, адамның ормандарға тигізетін кері əсері маңызды рөл атқарады. Орман кесу, топырақ эрозиясы, климаттың өзгеруі жəне антропогендік факторлар ағаштардың иммунитетін төмендетіп, ауру қоздырғыштарға қолайлы орта жасайды.

Саңырауқұлақ инфекциялары, бактериялар, вирустар жəне паразиттер орман ағаштарына шабуыл жасап, олардың физиологиялық күйін бұзады. Ауруға шалдыққан ағаштар өсіп-өну қабілетін жоғалтып, кей жағдайда толық жойылып кетеді. Саңырауқұлақ аурулары орман экожүйесінің ең көп таралған мəселелерінің бірі болып табылады. Бұл аурулар ағаштың тамырынан бастап, жапырақтарына дейін зақым келтіреді. Мысалы, тамыр шірігі саңырауқұлақтары ағаштың тамыр жүйесін бұзып, оның қоректік заттарды сіңіру қабілетін тежейді. Бұл аурудың нəтижесінде ағаш əлсіреп, түрлі механикалық зақымдарға ұшырауы мүмкін. Басқа бір танымал ауру – зең саңырауқұлақтары ағаштардың жапырақтарына əсер етіп, фотосинтез процесін тежейді. Бұл тек ағаштың өсуін баяулатып қана қоймай, бүкіл орман экожүйесіне кері əсер етеді. Саңырауқұлақ инфекцияларының таралуына ылғалды климат, топырақтың құнарсыздығы жəне орманның жалпы жағдайы ықпал етеді [1,64].

Сурет-1

Бактериялық жəне вирустық инфекциялар да орман ағаштары үшін қауіпті. Олар көбінесе ағаштардың қабығы арқылы енеді немесе жəндіктер арқылы таралады. Бактериялық инфекциялар ағаштың қоректік заттарды тасымалдау қабілетін бұзып, оның тез қурауына əкеледі. Вирустар жапырақтардың түсін өзгертеді, оларды деформациялайды жəне фотосинтез процестерін төмендетеді. Мұндай аурулар орманның өнімділігін азайтып, ағаштардың өміршеңдігін төмендетеді. Паразиттер,

əсіресе зиянкестер, орман ағаштарына айтарлықтай зиян келтіреді. Олардың арасында қабық қоңыздары, жапырақ кеміргіштер жəне басқа да зиянкестер бар. Бұл организмдер ағаштардың қабығына, тамырына немесе жапырақтарына зиян келтіріп, олардың құрылымын бұзады. Зиянкестердің əсерінен ағаштар инфекцияларға төтеп бере алмай, тез қурайды. Паразиттердің көбеюі мен таралуы орманның жалпы жағдайына, климаттық жағдайларға жəне орманды басқару əдістеріне тікелей байланысты [2,134].

Орман ауруларының алдын алу жəне оларды жою – күрделі əрі көпқырлы процесс. Бірінші кезекте, ауруларды анықтау жəне олардың таралу себептерін зерттеу қажет. Бұл үшін орман шаруашылығы мамандары ауру қоздырғыштарды анықтау жəне орманның жалпы денсаулық жағдайын бағалау мақсатында тұрақты мониторинг жүргізуі тиіс. Заманауи технологиялар, мысалы, дрондар мен спутниктік бақылау, ауру ошақтарын ерте кезеңдерде анықтауға мүмкіндік береді. Бұл орман шаруашылығы мамандарына тез арада шара қолдануға жағдай жасайды. Аурудың таралуын тоқтату үшін түрлі əдістер қолданылады. Химиялық əдістер, мысалы, пестицидтер мен фунгицидтерді қолдану арқылы саңырауқұлақтар мен зиянкестерге қарсы күрес жүргізіледі. Бұл əдістер тиімді болғанымен, олар экожүйеге кері əсер етуі мүмкін. Сондықтан, химиялық əдістерді пайдаланған кезде экологиялық қауіпсіздікке ерекше назар аудару қажет. Биологиялық əдістер де маңызды орын алады. Бұл əдіс пайдалы организмдерді, мысалы, саңырауқұлақтарды немесе жəндіктерді пайдалану арқылы зиянкестер мен ауруларды басу тəсіліне негізделген. Биологиялық əдістер экологиялық тұрғыдан қауіпсіз жəне орман экожүйесінің табиғи тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Аурудың алдын алудың тағы

Қазақстанда орман ауруларымен күрес мəселесі ерекше өзекті. Еліміздің орман алқаптары жалпы аумақтың тек 4 пайызын құрайды, бұл орман ресурстарын қорғау мен сақтау қажеттілігін айқындайды. Қазақстандағы басты орман алқаптарының бірі – Алтай ормандары. Бұл

аймақ түрлі аурулар мен зиянкестерден зардап шегеді. Орман ауруларын жою үшін жергілікті мамандар саңырауқұлақ инфекцияларын ерте анықтау жəне зиянкестерге қарсы биологиялық əдістерді қолдану жұмыстарын жүргізуде. Бұл əдістер орманды қалпына келтіруге жəне оның өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Орман ауруларымен күресте білім беру мен ақпараттық жұмыстар да маңызды рөл атқарады. Орман шаруашылығы саласындағы мамандарды даярлау жəне халықты ормандарды қорғау туралы хабардар ету аурулардың алдын алуда үлкен…