Өзендер тақырыбына арналған 6-сынып сабақ жоспары

Күні:

Сыныбы: 6 «А»

Пәні: География

Сабақтың тақырыбы: Өзендер.

Сабақтың мақсаты:

Өзен бөліктеріне өзен ағысына жер бедерінің әсерін, көректенуін, шаруашылықтағы маңызына түсінік беру.

Сабақ түрі: Ашық сабақ.

Құрал – жабдықтары: Дүниежүзінің физикалық картасы, Қазақстанның физикалық картасы, слайд, проектор.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру, Бағаландыру, Баяндау, Қорытындылау, Үй жұмысы.

Сабақтың жоспары:

Өзен бөліктері.

Өзен ағысының бағыты мен сипатына жер бедерінің әсері.

Шоңғалдар мен сарқырамалар.

Өзендердің суға молығуы және режимі.

Адамның шаруашылық әрекеті үшін өзендердің маңызы.

Жер бетінде өзен көп. Қазақстанда ірілі уақты 85 мың өзен бар. Олардың бірі жазықты бойлай кең жайлып баяу ағады. Екінші бір тастан – тасқа соғылып, буырқанып көбік шашып жатады, бұл тау өзені. Өзеннің ағып шығатын жері оның бастауы деп аталады. Оған басқа шағын өзендер келіп қосылады. Оны саласы деп атайды. Ағыс бағытына қарап тұрғанда оң қол жағын өзеннің оң жағасы, сол қол жағың өзеннің сол жағасы болып табылады. Мысалы Есіл өзені Ертістің сол жақ саласы, ал Арыс Сырдарияның оң саласы. Өзеннің құяр жері сағасы деп аталады. Жайық Каспий теңізіне , Сырдария, Арал теңізіне, Іле, Балқаш көліне барып құюды. Өзендердің ағысының жылдамдығы сағасына барғанда азайады. Онда тосқындар жинақталып өзен саласы тармаққа бөлінеді, яғни атырау пайда болады.

Өзен бастауынан сағасына дейін кең әрі ұзынша алқапты бойлап ағады. Бұл өзеннің аңғары. Аңғардың табанындағы өзен су ағып жататын ойыс арна деп аталады. Су тасыған кезде өзен арнасынан асып аңғардың іргелес жайдақ бөлігін басады. Аңғардың өзен тасығандағы су басатын бөлігі жайылма деп аталады.

Өзен ағысы үш бөлікке бөлінеді. Бастауына жақын жағы жоғарғы ағыс, саға жағы төменгі ағыс екеуінің аралығы орта ағысына жатқызылады. Өзен барлық салаларымен бірігіп өзен жүйесін қорғайды. Өзенге және оның салаларына су ағып келетін жердің бәрі өзен алабына жатады.

Өзен ағысының бағытымен жылдамдығы сол өзен ағып өтетін жәр бедеріне байланысты. Мысалы, Жетісу Алатауынан басталатын Қаратал өзені басшағында тар шатқалды бойлап ағады. Таудан шыққан соң өзен құмды жазықты басып ағады. Көлге жақындаған сайын өзеннің аңғары кеңейіп ағасы баяулайды. Олар бас жағында күрілдеп көбік шашып ағады.

Мысалы, Шу өзенін Ілияс Жансүгіріов былай деп сипаттайды:

Шу әне, тауды тарпып, шыққан шулап,

Ойнақтап , ырғый жосып тайдай тулап,

Асқардың ақтарылған ағы емес пе,