Өзін-өзі тану – тәрбие үдерісінің бөлігі, 10-сынып

ӨЗІН-ӨЗІ ТӘРБИЕЛЕУ- ТӘРБИЕ ҮДЕРІСІНІҢ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ

Өзін-өзі тәрбиелеу-адамның өз тұлғасын қалыптастыруға, өмірдегі өз орнын өзі белгілеуіне, өзін-өзі дамытуға, өз қабілеттерін өзі іске асыруға бағытталған мақсатты, саналы, жүйелі түрде өздігінен жүргізетін іс-әрекеті. Өзін-өзі тәрбиелеу тәрбие процесінің құрамды бөлігі және тұлғаның өзін-өзі дамытуындағы ең маңызды күш болып саналады. Тәрбиелеу мен өзін-өзі тәрбиелеу бір педагогикалық өрісте орналасып, тұлғаны қалыптастыру деген тұтас процестің екі жағы болып саналады.

Тәрбие-аға ұрпақтың тәжірибесін кейінгі буынға меңгертіп, олардың сана- сезімін, жағымды мінез-құлқын дамытушы. Ересек буын қоғамдық тарихи өмірде жинақталған тәжірибені, білімді жас буынға тәрбие процесі арқылы береді. Бесік тәрбиесі, балдырған тәрбиесі, өрен тәрбиесі, жасөспірім тәрбиесі, жастар тәрбиесі бір-бірімен жалғасып, өз ерекшеліктерімен жүзеге асырылады.

Тәрбиенің мақсаты адам бойында ізгілік, инабаттылық қасиеттерін және тіршілікке қажетті дағдылар қалыптастыру болып табылады.

Адамға ғылымнан бұрын тәрбие беру керек. Тәрбиесіз ғылым зұлымдыққа апарады. Тәрбие- адамға сапалы өмір сүргізеді. Тәрбие-адамның жүріс-тұрысын, сөйлеу мәнері мен мәнін, ой-өрісін қамтиды. Адамға оң мен солды, жақсы мен жаманды танытады. Адам дүниеге келгеннен бастап өмір сүруге, дүниені тануға құқылы. Адамның ерік-тілектері, іс-әрекеттері басқа адамның құқығын бұзбауы тиіс. Жас ұрпаққа тәрбие беру мәселесі мемлекетке де, ата-анаға да, мұғалімге де зор міндет жүктеуде. Бірақ бұған қарамастан әрбір адам өзін-өзі тәрбиелеуі керек.

Өзіндік сана-сезім-сананың өзіңді білу мен өзіңе қатынастың бірлігі ретінде көрінетін бір түрі. Өзіндік сана-сезім сананың дамуындағы ең жоғары деңгейі, ақыл-ой белсенділігін қалыптастырудың және өзінің пікірі мен іс-қимылындағы жеке дербестілігінің негізі. Өзіндік сана-сезімді қысқаша түрде өзінің бейнесі және өзіне деген қатынас ретінде анықтауға болады.

Өзіндік сана-сезімнің жоғары формаларының бірі-өзінің жеке әрекетіндегі мағынаны табуға тырысу.

Адам төмендегі қасиеттер арқылы өзін-өзі танып біледі: - басқаларды тану арқылы; - басқа адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы; - өз іс-әрекеті мен мінез-құлқын талдау арқылы; - өз бағасы мен басқа жұрттың бағасын салыстыру арқылы; - өзін-өзі байқау арқылы. Адам басқаларды тану арқылы өзін таниды. Мәселен, жас бала бастапқыда өзін қоршаған ортадан бөліп қарамайды. Ол ойыншықты қозғап та, аяғын қимылдатын та-бір-бірінен айырмай ойнай береді. Бірте-бірте ол өзін, өзінің мүшелері мен тұтас денесін қоршаған ортадан бөле жарып, ажырата бастайды. И.Сеченов «Баланың өзін-өзі аңғаруынан кейін, есейгенде адамның өз санасының актілеріне сын көзбен қарауға, яғни, өзінің бүкіл ішкі дүниесін сырттан келіп қосылатын барша құбылыстардан бөліп қарауға, оны талдауға