Психологические аспекты неуспеваемости школьников: статья

Жәңгір хан еуропалық білім беретін бастауыш мектепті ашуды Нарынның бір бөлігі Жасқұс құмына сол өзінің ордасын тіккен 1826 жылдың өзінде ойлаған деуге болады. Патша шенеуніктеріне, соның ішінде Орынбор әскери губернаторы П.К.Эссенге Ордада қазақ балаларына арнап орыс тілінде білім беретін мектеп ашу қажеттігін дәлелдеп, әлденеше рет хат жазған. Жәңгірдің ойынша, ондай мектеп қазақ балаларының Қазан университеті мен Орынбордағы Неплюев кадет корпусына, Ресейдің басқа да оқу орындарына түсуі үшін керек еді. Жәңгірдің мектеп ашу жөніндегі арманы тек он бес жылдан кейін барып іске асты. 1841 жылы 6 желтоқсанда қазақ даласында қазақ балалары үшін тұңғыш мектеп ашылды. Ол архив құжаттарында училище деп жазылғанмен, халық аузында «Жәңгір мектебі» болып аталып кетті. Қарағайдан қиып салынған мектеп үйі Ордадағы еңселі ғимараттың бірі болған. Екі қабатты ғимараттың іші көрнектілігімен көз тартқан көрінеді. Оқушылардың партасы, мұғалім үстелі мен орындығы, класс тақтасы, шығыс мәнеріндегі оймыш буылтық ағаш бағанасы мектеп ішінің жоғары эстетикалық талғаммен безендірілгенін көрсетеді. Жәңгір хан бұл мектепті 1841 жылдан өз қарамағына алып, барлық материалдық қажеттерін өзі қамтамасыз етіп о

«Ай белгілі ақ мешітті» Жәңгір хан 1835 жылы салдырғаны белгілі. Хан сарайын «алпыс бөлме, жүз есік» деп сипаттауы ақындық әсерлеу болса керек. Сол кездегі мәліметтерге қарағанда, сарайда 23 бөлме болғанға ұқсайды. Осы сарайда Шәңгерей 1847 жылы тамыз айында дүниеге келіпті. Бес жасында ата-анасынан айрылып, материалдық жағынан болмаса да, рухани, адами тұрғыда жетімдіктің зардабын тартады. Шәңгерей әуелі Жәңгір мектебінде оқып тәрбиеленіп, кейін, кейбір деректерге қарағанда, Орынбордағы кадет корпусына түсіп, екі жылдай оқиды. Бірақ одан соң оқуын жалғастырмай, елге оралып, серілік құрады, саятшы болады, шығармашылыққа ден қояды. Өздігінен ізденіп оқып, арабша, орысша таза сөйлейтін, дін ілімін жетік меңгерген өте сауатты адам болып шығады. Өлеңдері философиялық ойға толы болып келеді. Шәңгерейден тәлім-тәрбие алған ақын, ағартушы, философ Ғұмар Қараш ұстазы жөнінде: Әкім де емес, хан да емес, Хандардан бағың кем емес. Кем еместің белгісі, Тыңдалар сөзің әр жерде, Ешбір адам ләм демес,- дейді. Білім әлеміне жорығын Жәңгір хан мектебінде бастап, Орынбордың Неплюев атындағы кадет корпусын бітіріп, Батыс өңірде, Орда жерінде Шоқан сияқты жан-жақты білімді, танымал тұлға - Мұхамед-Сал

Ордадағы мектепте сауатын ашып, кейін Петербордағы императорлық паж корпусында оқыған, ұзақ жылдар әскери қызметте болған қазақтан шыққан тұңғыш генерал-лейтенант, Жәңгір ханның кіші баласы Ғұбайдолла Жәңгіров еді. Орыс-түрік соғысына қатысып, көзге түсіп, Ресейдің көптеген жоғары наградаларына ие болған. Патша үкіметі Ғұбайдолланы лауазымы биік қызметке шақырып, империяның телеграф департаментіне бастық етіп қояды. Петерборда жүріп, қазақтың мұң-мұқтажына көп көмектеседі. Университетте, гимназияда оқыған жастарға қамқоршы болады, қызметке орналасуын қадағалайды. Жәңгір мектебінен сондай-ақ жүзден астам ғалым-зерттеушілер шыққан. Олардың ішінде Асан Тайманов сынды жиырмадан астам академик бар. Жәңгір өлгеннен кейін оның мектебін 1848 жылы мемлекет өз қарамағына алып, жыл сайын қажетіне 1404 сом ақша бөліп тұрған. Осы жылдан бастап мектепте орыс балалары да көптеп оқи бастаған. 1848 жылы мектеп салықтан түсетін қазына қаражатына көшіріліп, халық ағарту министрлігінің қарамағына беріледі. Кезінде айтылып, Кеңес дәуірінде көңіл аударылмай келген нәрсе - 1841-1848 жылдары аралығында бұл оқу орны халық арасында «Жәңгір мектебі», ал Бөкей ордасын басқару жөніндегі уақытша кеңес шенеунікт

Жәңгір хан бұл туралы былай деп жазады: «Біздің балалар қоғамға ізгілікті түрде қызмет ету үшін білім ала отырып, барлық ғылымды біле алады деп жар саламын. Осының бәрі мені қатты қуантады, себебі білімге қолы жетуі – менің халқым үшін ең үлкен бақыт».

Ш. Нұралиевке жазған тағы бір хатынан оның білім саласындағы бағдарламасы мен мектепті ашу мақсатын байқауға болады: «Сіздер тиісті іждағаттарын және жақындары мен достарын, сонымен бірге барлық керек адамдардың ақылдарын тиісінше қолданасыздар деген сенімдемін. Егер ғылым қазіргі уақыттың өзінде қоғамға осыншама үлкен пайда әкелсе, болашақта біздің немерелеріміз ғылым мен білімсіз жақсы өмір сүре алмайды. Бұдан былай сауатсыз және орыс тілін білмейтін адамдарды жауапты жұмыстарға белгілемейді. Қазақтар арасында емшілердің болуы бізге өте пайдалы және тиімді. Әрбір ынта, ақашалай қаражаттың әрбір шығыны жасөспірімдерді оқытуға кететін болса, онда ол болашақта жүз есе артық табыс әкеледі. Қаражатты ғылымның дамуына, игі идеяларға және халыққа адал қызмет етуге жұмсағанымыз дұрыс болар еді».

Жәңгір хан ХІХ ғасырдың 30-жылдарының ортасында хан ордасында орталық мектеп ұйымдастыру мүмкіндігін ойластыра бастайды. Жоспар бойынша бұл мектеп балаларды ресейлік арнайы оқу орындарына түсу үшін дайындауға керек болатын. Бұл мектептің ашылуы 1841 жылы хан Ордасында өтті. Мектепке жұмсалатын шығындарды хан өз мойнына алған екен. Өмірінің соңғы күніне дейін, яғни 1845 жылға дейін хан өз табыстарының арқасында мектепті ұстады, оқушылардан емтиханды өзі алды. Ол іс жүзінде мектептің бірінші мұғалімі еді, ал мектеп ісінде оның көмекшісі – Садриддин Амин деген татар…