Қ. Жүсіптің «Фариза» естелік эссесі туралы зерттеу

Қ.Ө.Жүсіптің «Фариза» естелік – эссе еңбегі туралы

Мен бүгін көп қиналдым,

Еш нәрсе жаза алмадым... – деп ақиық ақын Мұқағали айтқандай осы бір дүниені жазар алдында мың ойланып, жүз толғанып барып тәуекелге бел буып қолыма қалам ұстадым. Ондағы мақсатым: Қ.Жүсіптің ауқымды дүниесіне өзімдік ой білдіру. Әрине, ғылымның қыры мен сырын жете меңгерген профессордың еңбегіне пікір айту өте қиын іс...

Атырау десе әдебиет сүйер қауымның ойына Ә.Сәрсенбаев, Ф.Оңғарсынова, З.Серікқалиев т.б сөз зергерлерінің аралары сөзсіз. Осылардың қатарына біз ақын Қ.Ө.Жүсіпті де қоса аламыз. Өйткені, Қ.Өтегенұлы өтімді де өткір өлеңдерімен, зерделі сөздерімен өрілген ақыл мен парасатқа толы шығармаларымен өз оқырмандарын таба білген қаламы қарымды ақын, пайым-парасаты биік жазушы.

Бүгін менің қолымда «Ағатай» баспасынан басылып шыққан «Фариза» атты естелік-эссе кітабы. Авторы – Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы, әлеуметтік ғылымдар академиясының корреспандент-мүшесі, бірнеше кітаптардың авторы Қадыр Өтегенұлы Жүсіп. Еңбекте («Фариза» естелік-эссе) Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, көрнекті ақын Фариза Оңғарсынқызы өмірі мен өнер жолы хақында сөз етіледі. Жалпы, Фариза жайында, оның ақындық мәртебесі жайында қалам сермеген қаламгерлердің шығармалары аз емес-ті.

Алайда, бұл туындылар бірін-бірі қайталамайды. Тақырыптары, негізгі кейіпкерлері бір болғанымен, көркемдік шешімдері әрқайсысында әртүрлі.

Сонымен «Фариза» естелік-эссе – түгелімен Фариза ақынның өмірі, студенттік кезі, әр жылдардағы қызметтері, ақындық мәртебесі хақында.

Әдебиеттің обьектісі – өмір, предметі – адам. Бұл бұлжымас заң. Адам образы жасалу арқылы – өмір танылады, үғылады. Қандай да болмасын көркемөнер туындысы болса да, сөз өнері, мүсін өнері... Бәрі де адам туралы. Олардың барлығынығда тірегі –адам, адам туралы, адамның әсемдігі мен ақылы жөнінде.

Әдеби шығарманың алғашқы бетін ашқаннан-ақ іздейтініміз – адам, адам бейнесі, оның тағдыры, тіршілік әрекеті.

Өмірдің шындығын көркем шығарма жазу үшін жазушы материал жинайды. Жалпы, жазушы шығарма жазып шығу үшін үш түрлі шығармашылық кезеңді басынан өткізеді екен. Ол кезеңдер:

1. Материалдар жинау.

2. Жинаған материалдарын қорыту.

3. Қорытындыға материалды жазу.

Жазушы Қ.Жүсіп осы үш кезеңді басынан өткізгені хақ. Өйткені, бұл еңбекті жазар алдында өткен өмір парағын ақтарып, оны өз ой елегінен өткізіп, керегін алып, оны қорытып естелік әңгіме етіп қағазға түсірді. Нәтижесінде ғылыми – зерттеу еңбек яғни естелік-эссе дүниеге келді.

Жазушылардың баршасы да өз шығармасының басты образына өмірден прототип іздейді. Мысалы, Ғ.Мүсіреповтың «Қазақ солдаты» романындағы Қайроштың прототипі – Советтер Одағының Батыры- Қ.Ысмағұлов, ал «Фариза» естелік-эссе еңбегінің (авторы Қ.Жүсіп) прототипі – ақын Ф.Оңғарсынова.

Ғылыми еңбектегі басты образ – Фариза Оңғарсынқызы.

Көркемдік әдіс бойынша образ екі түрге бөлінеді:

Романтикалық образ;

Реалистік образ.

Бұл еңбектегі Фариза ақын-реалистік образ.

Шығарманы бастан-аяқ шығарма етіп жазып шығуда жазушы сюжет пен композицияның негізгі компоненті баяндау кеңінен қолданылған.