Қара қазан сөзінің шығу тарихы ғылыми жоба 8 сынып

«Қара қазан» сөзінің шығу тарихын зерттеп зерделеу

Нұрғалым Р.

8- сынып оқушысы, Дарынды ер балаларға арналған «БІЛІМ-ИННОВАЦИЯ» лицей-интернаты, Павлодар қ.

Кей құрдастарым: «Бұл не үшін керек, «қара қазанның» қандай мәні бар?» деп сұрауы да мүмкін. Әрине, мен өнер зерттеуші маман емеспін, бірақ қазақтың баласы болғасын салт-дәстүрден аздап хабарым бар. Халық қазанды жай ғана ас дайындайтын қазан демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтуының өзіндік және киелік сыры бар деп ойлаймын.

Бұл жерде «қара» сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді және символдық мағыналары бар. [4, 21-б]. Бұны тіліміздегі «қара шаңырақ», «қара домбыра», «қара қазан» сияқты тіркестерден байқауымызға болады. Ал «қазан» деген сөзінің мағынасын зерделесек, ол-дәстүрлі қазақ қоғамында отбасының ырыс-несібесінің, берекесінің символы ретінде ерекше қастерленіп, қасиетті саналатын үй мүлкі, ас пісіретін ыдыс. Қазан қоладан, мыстан, шойыннан құйылады.[1, 271-б] Мыс пен қоладан қалыпқа құйылып, түрлі өрнекпен, аңдар бейнесімен әшекейленген қазандар алғаш рет сақ дәуірі ескерткіштерінен қазып алынған. Бұл кезеңде құрбан шалуға арналған қола қазандар кең тараған. Кейінірек қазан шойыннан құйылатын болған. Қазанды көтеруге ыңғайлы болуы үшін ернеу тұсына сырт жағынан 2 – 4 құлақ жасалады. Қазанды үш бұтты ошаққа немесе жерошаққа асады. Тұрғылықты жерде қазандыққа орнатылады. Көшпелі елде қазан қирамас үшін қалың кенеп, киізден арнаулы қазанғап жасайды. Ертеректе қазақтар көші-қон кезінде қазанды салып, арбаның артқы жағына немесе түйенің ашамайына іліп алып жүрген. Қазанның сыйымдылығы әр түрлі. Он екі қарыс немесе тай қазан деп ең үлкенін атаған. Он екі қарыс тай қазаннан бастап, екі

Бұл берген жоғары бағадан: қазан – тоқшылық пен бейбітшіліктің, ырыс-несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс екеніне сеніміміз мол. Күнделікті тәжірибеде киелі саналатын қазанға қатысты наным-сенім,ырым, жоралғылар қазақ арасында жеткілікті. Қазан культі көшпелі халықтардың бірқатарында сақталған. Тіпті Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі тайқазан – көшпенділердегі береке мен бірліктің символы екені баршаға мәлім.

Қазан – сонау скиф-сақ, ғұн заманынан келе жатқан «жеті қазынаның бірі», ғұрыптық тамақ пісіретін ыдысы. Қазанның басқа ыдыстарға қарағанда, қазақ өмірі мен мәдениетінде алатын орны жоғары. Ертеде қазақ ауылдарында ертеде тайқазан, нарқазан деп аталатын үлкен қазандар болған. Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да (қымыздан басқасы) осы қара қазаннан өтеді. Халық қазанды жай ғана ас дайындайтын қазан демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады.

Қара қазанның символикалық белгісі туралы этнограф ғалым Сейіт Кенжеахметұлының былай деп жазғаны бар:

«Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да, ең алдымен, қазаннан өтеді. Халық жай ғана «қазан» демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Бұл жерде «қара» сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді ».

Қара түс түркі дүниесіне, соның ішінде қазаққа да жат емес.Қазақтың сөздік қорындағы «қара тұту», «қара жүрек», «қара жамылу», «қаралы көш», «қара қазан», «қара шаңырақ», «қара ниет» сияқты ұғымдар соның айғағы.

Ал белгілі ақынымыз Төлеген Айбергенов «Қара түс» өлеңінде бұл түсті былай жырлайды:

Құт кірерде қара жерге қақ тұрған,

Қара қазан қамы бала бақтырған.

Қара қазақ қауіпті дерт, ауруын,

Қара қойдың өкпесімен қақтырған.

Қара көздің жасын түнде кептірген,

Талай қара кезеңдерден өттім мен.

Бірақ бабам «қара мал» қып ырысын,

Қасиетін қара шаңырақ деп білген.

Міне, осыларға қарап қара түс қазақ үшін қасиеттіліктің, киеліліктің нышаны екенін аңғаруға болады.

Қазақтың ер ақыны Махамбет Өтемісұлының:

«...Қара қазан, сары бала

Қамы үшін қылыш сермедік...» деп келетін өлеңінде халқымыздың киелі символы - қазанның төңкерілмеуі жолындағы ерлік күресті айтады. Ал мына бір толғауында:

«Астана жұртын айналған,

Астына тұрман болсам деп,

Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен;