Қара жорға биінің шығу тарихы ғылыми жұмысы

Тақырыптың өзектілігі: «Қара жорға» Тәуелсіз Қазақстан мәдениетінің қайтадан жаңғырған және халықтың көкейінен шыққан би. Жастардың патриоттық сезімін оятатын ұлттық би. Бұл биді республикамыздың барлық аумағында өз түпнұсқасын қолдана отырып, дұрыс билесе, әрбір мақсатта өз орнымен дұрыс қолданса , ұлттық рухымыз асқақтап, өнеріміздің құны арта түсері сөзсіз.

«Қара жорға» ұлтымыздың таза болмысын бейнелейтін төл өнеріміз.Оны балет немесе еуропаның басқа билерімен салыстыруға немесе оларға еліктеуге әсте болмайды. Ол секіріп, шоршып жүріп секеңдеп билейтін жеңіл, дарақы би емес. Аты айтып тұрғандай қазақтың қоңыр табиғатына бейім, өз өмірінің айнасы, сондықтан да келсін-келмесін бұзып билеушілерге, өзім би маманы ретінде еш келіспеймін! Тіпті бұзғысы келіп бара жатса «Қара жорға»-да несі бар? Басқа би жасап, ырши берсін. Ал, тағы да айтарым, оны ән түрінде емес би түрінде қабылдауымыз керек. «Қара жорға» ең алдымен нәзік өнер туындысы. Ендеше оны мыңдап, иіріп әкелген тобырдың елең-селең, ербең-сербең ермегіне айналдыруға әсте болмайды. Өнермен өнер адамдары айналысуы керек.

Жоғалып табылған, өшіп барып жанған сол халық қазынасы жаңа ғасырда жаңаша леппен халық ортасына оралып, көпшілік қауымды бір қуантты.

«Қара жорға»- би емес күй болғандығын нықтап айтқым келеді. Мұны халқымыздың байырғыдан келе жатқан дәстүрлі өнер деп қарағанымыз жөн.

«Қара жорға» күйін зерттеп, мұнымен айналысқаныма екі жылдай уақыт болып қалды. Бұл бидің шыққанына ҮІІІ-Х ғасырлары болған екен. Өнер өлмейтін –мұра,осы күнге дейін халық болып «Қара жорға»-ға билеп жүр, әнін де айтып жүр. Бірақ мұны әлі ешкім заң жүзінде ұлттың рухын көтеретін өнер екендігін айтып, мәселе етіп жүрген жоқ. Керісінше қасиетті де, қастерлі, ғажайып бұл өнеріміздің осы күндердегі күй-жайы туралы өзім білуіммен қатар, аз да болса халықты - бұл өзіміздің еншіміздегі киелі өнер екендігіне көз жеткізу, атадан ұрпаққа жалғасар ұлттық мұра екендігінің ақиқаттығын ашып, оның дұрыс қолданылуын яғни бидің ежелгі түпнұсқасымен таныстыру.

Биді адамзат қауымы барлық жер жүзінде билейді. «Би»-дегеніміз адамның ішкі сезімін (қуаныш, жайдарылық, қорқыныш,уайым тағы басқа) қимыл мен музыка арқылы көрсететін жағдайды атайды.

«Би»- маңызды оқиғалардың ортасында болады. Мысалы: мейрамдарда, бала туғанда, үйлену тойы болғанда және т.б ритуалды билер де болған. Кейбір елдерде адамдарды жерлегенде, кейбір билер көктемгі егін егу кезіне, кейбіреулері егін жинау кездеріне арналады, кейбіреулері жаңбыр шақыру үшін орындалған. Мұндай ритуалдарға қатысқан адамдар өлең айтып, биді барабанның үніне ұйқастырып билейтін. Билердің түрлері өте көп. Сонымен қатар әр халықтың өзіне ғана тән биі болады. Қазақ та биге кенде емес.Солардың ішіндегі ең шоқтығы, биігі-«Қара жорға» биі. Ендеше,қазақтың рухын көтерген құдіретті биі «Қара жорға»-мызға тоқталып көрейік.

Алайда осы күндері «Қара жорға» күйі жайлы әркім әрқалай пікірде болған соң өзім де осы биге әуестігім үшін қалайда бұл биді зерттеуге кірістім. Біреу Монғолдардікі десе, біреуі мұны қытайластыру саясатының алды деген дәйексіз пікірге келеді. Ал кейбір жерде бақсылық сарын деп те айтып жүр.Ойлана келе-тіпті, осы «Қара жорға» биін билеп жүргеннен кейін, не де болса ақиқаттығын ашу мақсатында, нақты деректерге көз жеткізу, тереңірек зерттеу үшін төл қазақ Монголия халық әртісі Жұмапи Хибатдолданың немере келіні менің ұстазым. Сол кісіні жектекшілікке алдым. Ол апайымның халық әртісінен қалған мұрағаттағы «Қара жорға» жайлы мәліметтері, жазба деректерімен қоса бейнебаяндары,өзімнің Қытайдан қоныс аударып келген нағашыларымнан алған материалдарыммен қатар, осында табылған біраз жазба деректерге сүйене отырып өзіндік бір тоқталым жасадық, көптеген қызықты деректерге тап болдық. Мысалы: Монғолияда «Жалам хар» монғол халық ұлттық биі деп кәдімгі біздің «Қара жорға»-мыздай кез келген мерекелік жиында үлкен-кіші демей билейтін көрінетін болса, Қытайда билеп қана қоймай, тіпті «Қара жорған»-ны гимнастикаға айналдырып, мектептерде билетіп жүрген режиссерлер мен биші-педагог,ұстаздарды да көре

Қара жорға» күйі қазақтың қанында бар ұлттық нақыштағы күй болып саналады. Ең біріншіден ҮІІІ-Х ғасырлар алдында халық күйі болып қалыптасқан соң, бір жарым ғасырдан кейін «Қара жорға» би болып шықты. Жалпы алғанда, орыстар мен қытайлар төртке бөліп тастаған Алтайдың жері қазір төрт мемлекеттің қолында жатыр. Алтайдағы қазіргі қазақтар тұрған жағы ежелден Қазақ-Түріктерінің қайнаған мәдениетінің бесігі болған. Бұл сондағы Алтай қазақтарының биі болған екен. Қазақтағы ас беретін үрдіс кезіндегі бес жүз жылқыны жегіп, үстіндегі аттың тізгінін тістің ұшына тістеп алған жігіттер, ет толы табақпен келіп еңкейіп, табақ тартып кететін болған. Бидің көрінісі соған құрылған.

Бес жүз жылқының жорғалап келе жатқанын көріп, шабыт алған ақындар сонда былай деп өлеңге қосқан:

«Жұдырығы тоқпақтай,

Жауырыны қақпақтай.

Тізгін іліп тісіне,

Табақ-табақ ет тартқан,

Қазақ деген халықпыз!»-дейді. Міне көрдіңіз бе?! Текті сөздер-текті елден шығады. Міне осы жылдардан бастап «Қара жорға» күйі би болып тараған екен.

Ал қазіргі «Қара жорға» күйінің сазы мен мәнісінде- «Салкүрең» деп аталады. «Салкүреңді» 1950 жылы Қасен Жәмила деген режиссер бірінші рет Суарда қазақша кино түсіреді.Сонда Тайыр Бердібай атты үлкен өнердегі –сегіз қырлы, бір сырлы атамыз бар еді. Өзі режиссер әрі актер, әрі әнші-сазгер болған адам екен. Сонда Қасен Жамиланың түсіретін киносына үкімет тарапынан Тайыр ағамызға бір күй жазып беру туралы тапсырма берген екен. Тайыр ағамыз сол кездегі жазған күйі осы-«Салкүрең» деген күй. Кейін 1980 жылдары Қытайда бір үлкен қонақасы болып, сонда елге танымал үлкен ағамыз «Қара жорға»-ны қосыңдар дегенде, «Салкүрең»-ді қосады. Бірақ жиналған қауым «Қара жорға»-ның биіне билейді де, содан бастап-ақ осы «Салкүрең»- «Қара жорға» биі болып қабылданып кеткен.

Ендеше қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан, атадан балаға мұра болып сабақтасқан дәстүрлі билерінің бірі «Қара жорға» екеніне ешкім шүбә келтірмесі анық. Жоғалып табылған, өшіп барып жанған сол халық қазынасы жаңа ғасырда жаңаша леппен халық ортасына оралып,…