Қаратпа сөздердің стильдік қызметіне ғылыми талдау жұмысы

ҚАРАТПА СӨЗДЕРДІҢ СТИЛЬДІК ҚЫЗМЕТІ

Тәжірибеде сөйлемнің негізгі құрамымен тікелей байланысқа түспей, онымен мағыналық жағынан қарым-қатынаста тұрып ойды, хабарды білдіретін сөздер тобы кездеседі. Ондай сөздерді профессор Р.Әмір «Жай сөйлемдердің құрамында қыстырма ретінде кірігіп жұмсалатын компоненттер» деп көрсетеді [Жай сөйлем синтаксисі].

Қыстырма компонент сөйлемнің айтылу мақсатымен, мазмұнымен байланысты болып келеді де, грамматикалық жүйеден оқшау тұрады, ал ол оқшаулану қыстырма сөздердің өзіне тән интонациясынан байқалады. Сондай қыстырма компонент, оқшау сөздің бір түрі – тіліміздегі қаратпа сөздер.

Қаратпа сөздер тыңдаушының назарын өзіне аудару мақсатында сөйлеушінің (кейіпкердің) сөзінде, әсіресе, ауызекі тілде жиі ұшырасады. Сонымен қатар көркем әдебиетте, ұранды, үндеу, бұйрық, диалогтарда, шешендік сөздер мен поэзияда да қолданылады. Қаратпалар өзі қатысқан сөйлемдегі ойды жеткізуде пікірдің кімге арналғанын анық білдіру үшін қызмет атқарып, белгілі бір стильдік мақсатта жұмсалады.

Қаратпа сөздер, негізінен, жалқы есімдерден жасалады. Олар сөйлемнің айтылу мақсатына қарай түрлі грамматикалық тұлғада жұмсалып, түрлі интонациямен айтылады. Мысалы: - Мұның қалай, Әлима, алдымен жолдастарыңды үйге кіргізіп, сонан соң жөн сұрамайсың ба? Кәне, Нұрлан, үйге кір, - деп осы жерде өзім өктемдік еттім. Сөйлемдердегі Әлима, Нұрлан қаратпа сөздерінің грамматикалық тұлғасы бір болғанымен, айтылу мәнері, назар аудару интонациясы әртүрлі екені анық. Адам есімдерінің модаль мәнді қосымшалы түрлері қаратпа сөз қызметінде жұмсалғанда, сөйлеуші жақтың қошаметін, ізгі ілтипатын, ыстық ықыласын білдіреді. - Мұха, бұйымтайыңызды айтпадыңыз-ау. Мен ренжімесін десеңіз, ана қыран құсымды ала кетіңіз. Алыңыз... - Қайран Мұха, топырағың торқа болсын!

Адам есімдеріне экспрессиялық мән үстеуде «жан», -ау/-еу қосымшасы мен демеуліктерді қосып айту қалыптасқан. Бұл тұлғадағы қаратпа сөздер еркелету, налу, ренжу сияқты эмоционалдық реңкті білдіру үшін қолданған. Мысалы: - Неменеге келесің? Әй, әй, Жолбай-ай, ауыл толы қыздар жүргенде мені не қыласың? - Жолбай-ау, өзің тоңасың ғой, - деді Әсила. - Көбеген-ау, саған на болған? – деді абыржыған ол. - Жеңісжан, қалай лақтырып едің? – деп сұрайды менен. Кісі аттарын білдіретін жалқы есімдер тәуелденіп келіп, қаратпа сөз ретінде жұмсалғанда сөйлеушінің кекесін, мысқылын не өктемдігін білдіреді. Туыстық, отбасылық қарым-қатынасты білдіретін апа, ата, әже, шеше, ана, бала, ұл, қыз, келін, күйеу, құда, т.б. сөздер қаратпа сөз ретінде көркем шығармада да, ауызекі сөйлеу тілінде де өте жиі қолданылады. Олар, негізінен, ойдың кімге бағытталғанын дәл көрсетсе, тәуелденіп (1 жақта) айтылуы арқылы меншіктік, сыйластық қарым-қатынасты да білдіре алады. Мысалы: - Аға, өзіме беріңіз... Жаным аға... –деп жылап келіп қолыма жабысты. Уә, жол болсын, балам! Адамның жас, жыныс, әлеуметтік ерекшелігіне байланысты айтылатын ақсақал, бәйбіше, батыр, азамат, жігіт, қарындас, бойжеткен, т.б. сөздердің үндеу ам

Қаратпалар – «сөйлем ішінде басы артық, жолдан ілесе салған элементтер емес» [Қазақ тілінің грамматикасы. Синтаксис], олар модальдықты, сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы байланысты білдіретін элементтер болып табылады. Қаратпа сөздердің сөйлемдегі орны да (сөйлемнің басында, ортасында, соңында), қаратпа болатын сөздердің түрлі грамматикалық тұлғамен келуі де белгілі бір дәрежеде олардың стильдік қызметін толықтыра түседі.

Қаратпалардың өз ерекшелігі, қолданылу аясы бар. Кез-келген тілдегі қаратпа сөздер ең алдымен адресаттың көңілін аудару, екіншіден, онымен байланыс орнату, үшіншіден әлеуметтік ерекшелігін, белгісін көрсету, төртіншіден, коннотативті қызмет атқару үшін қолданылады. Адамдар арасындағы қарым-қатынаста қолданылатын қаратпа сөздер антропоним қаратпалар және аппелятив қаратпалар деп бөлінеді.

Барлық халықтың болмыс тіршілігінде жалқы есімдер ерекше орын алады. Күнделікті тілдік қарым-қатынас кезінде ең көп қолданылатын қаратпа түрі – адамның азан шақырып қойған аты. Кісі есімін қаратпа ретінде…